4.927 stúdentar borga kaffið og kleinurnar

Á dögunum samþykkti háskólaráð tillögu um hækkun skrásetningargjalds við Háskóla Íslands úr 75.000 í 100.000 krónur þrátt fyrir harðorða bókun fulltrúa Vöku sem greiddi atkvæði gegn tillögunni. Við þetta mun greiðslubyrði stúdenta hækka um 33% á meðan tekjuaukning skólans nemur einungis broti af því fjármagni sem hann vantar. Ákvörðun þessi brýtur á grunngildum Háskóla Íslands og vekur upp alvarlegar spurningar um jafnt aðgengi að námi og forgangsröðun ríkisins en ekki síður um traust milli stúdenta og háskólayfirvalda. Hvernig eiga stúdentar að treysta forystu sem tekur hvorki tillit til né sinnir hagsmunum okkar?

Silja Bára Ómarsdóttir rektor Háskóla Íslands fullyrðir að raunkostnaður við skrásetningu eins nemanda nemi 180.000 krónum á ári. Hvernig má vera að raunkostnaður við skrásetningu eins nemanda við Háskóla Íslands sé 180.000 krónur? Graflaxinn á Jómfrúnni er dýr – hann er þó ekki svo dýr. Logi Einarsson háskólamálaráðherra svaraði þeirri fullyrðingu rektors með því að veita opinberum háskólum á Íslandi heimild til þess að hækka skrásetningargjaldið í 100.000 krónur, þvert á kosningaloforð flokks síns um að opinbert háskólanám eigi að vera gjaldfrjálst. Við það hækka þau vinirnir álögur á stúdenta um heilan þriðjung til þess eins að heildartekjur Háskóla Íslands geti aukist um 1%... eitt prósent. Í fjárlögum ársins 2026 bættist einmitt við 1% aðhaldskrafa á Háskóla Íslands. Að okkar mati liggur í augum uppi hverjum er ætlað að mæta þeirri kröfu.

Hækkun þessi veldur miklum áhyggjum þar sem hún dregur úr jöfnuði til náms. Stærsti opinberi háskóli landsins rekur nú þá stefnu að einungis þeir sem eiga fyrir því geta sótt sér nám, öðrum er gert að finna sér eitthvað annað að gera. Margir stúdentar áttu þegar erfitt með að greiða upphaflegu 75.000 krónurnar og ekki lánar Menntasjóður námsmanna fyrir því. Ný stefna Háskóla Íslands er til þess fallin að valda því að fjöldi stúdenta dregst saman og með því lækkar hlutfall háskólamenntaðra. Þvílík hugsjón.

Ákvörðunin um hækkun skrásetningargjalda er tekin þvert á vilja og hagsmunabaráttu stúdenta til margra ára. Vaka, félag lýðræðissinnaðra stúdenta, hefur barist ötullega fyrir því að fallið verði frá hækkuninni. Þrír stúdentaráðsliðar okkar hafa lagt fram tillögur þess efnis á starfsárinu og hafa fulltrúar Vöku sótt fundi með Silju Báru og Loga Einarssyni og látið skoðanir sínar í ljós, án þess að hlustað sé á þeirra rödd.

Árið 2023 úrskurðaði áfrýjunarnefnd í kærumálum háskólanema að innheimta gjaldsins í núverandi mynd væri ólögmæt. Úrskurður nefndarinnar byggir á því að ekki liggi fyrir traustir útreikningar eða kostnaðaráætlanir við ákvörðun skrásetningargjaldsins.

Samkvæmt lögum skulu skrásetningargjöld við opinbera háskóla á Íslandi eigi skila hærri tekjum en sem nemur samanlögðum útgjöldum háskólans vegna nemendaskráningar og þjónustu við nemendur sem ekki telst til kostnaðar við kennslu og rannsóknastarfsemi. Með öðrum orðum má ekki rukka stúdenta fyrir kennslu og rannsóknastarfsemi. Inni á vef Háskóla Íslands má sjá (mjög lélegt) yfirlit yfir kostnaðarliði skrásetningargjaldsins. Laganna vegna má setja stórt spurningarmerki við ýmsa af þeim liðum.

Umsýsla stúdenta á fræðasviðum, skipulag kennslu og prófa, prófgæsla, reiknuð gjöld af rekstri kennslusviðs, reiknuð gjöld af rekstri kennslumiðstöðvar, reiknuð gjöld stafrænnar kennslu og miðlunar og aðstaða og stjórnun, eru meðal kostnaðarliða skrásetningargjaldsins.

Er hægt að færa rök fyrir því að þessir liðir teljist ekki til kennslu og rannsóknastarfsemi?

Að mati Háskólans flokkast stafræn kennsla náttúrulega ekki sem kennsla…

Að auki er tvírukkað fyrir ýmsa liði skrásetningargjaldsins. Aðstaða og stjórnun, eins og komið hefur fram, er einn kostnaðarliða skrásetningargjaldsins. Aðrir kostnaðarliðir eru aðgangur að bókasafni og annarri aðstöðu og aðgangur að tölvum, prenturum o.fl. sem jú, myndu eðlilega falla undir aðstöðu, en í augum Háskóla Íslands er aðstaða og aðstaða ekki sami hluturinn.

Svo telja þau upp alls konar orð; umsýsla stúdenta á fræðasviðum, rekstur upplýsingatæknisviðs, rekstur tölvuvera, reiknuð gjöld af rekstri kennslumiðstöðvar og reiknuð gjöld stafrænnar kennslu og miðlunar. Sem margur myndi halda að skilgreinist sem stjórnun. Ekki nóg með það að við Háskóla Íslands er aðstaða og aðstaða ekki sami hluturinn, þá er stjórnun og stjórnun ekki sami hluturinn heldur.

En það er ekki nóg að tvírukka fyrir aðgang að prenturum, heldur þurfa stúdentar einnig að greiða prentkvóta til þess að nota prentarana. Já, það er rukkað fyrir aðstöðuna þar sem prentarinn er geymdur, það er rukkað fyrir að fá að horfa á prentarann og fyrir að fá að nota prentarann. Og ef út í það er farið… þá virka prentararnir nánast aldrei.

Það er þó staðreynd að Háskóli Íslands er vanfjármagnaður. Samkvæmt skýrslu OECD frá árinu 2025 er fjármögnun opinberra háskóla á Íslandi um þriðjungi lægri en meðaltal hinna Norðurlandanna, okkar helstu samanburðarþjóða. Í ályktun háskólaráðs kemur fram að fjárframlög frá ríkinu þyrftu að vera um 6 milljörðum hærri til þess að við myndum standast samanburð við hinar Norðurlandaþjóðirnar.

Þess ber að geta að hin fjársvelta stofnun, Háskóli Íslands, hefur síðastliðin tvö ár trónað á toppi listans yfir þær ríkisstofnanir sem eyða mestu fjármagni á veitingastaðnum Jómfrúnni og það með miklum yfirburðum. Höfundar búa saman og deila fjárhag og eru sammála um að ef þá skortir fjármagn fara þeir ekki að eyða peningum á Jómfrúnni, hvað þá mestum pening allra Íslendinga… og það með miklum yfirburðum.

En fyrst Háskólinn eyðir svona miklu á Jómfrúnni, hvað ætli hann eyði almennt miklu í máltíðir og kaffiveitingar? Svarið við því er tiltölulega einfalt að finna en samkvæmt opinberum reikningum ríkisins eyddi Háskóli Íslands heilum 123.175.227 krónum, í máltíðir og kaffiveitingar, árið 2025. Þessi upphæð er heil 37% af tekjuaukningu Háskólans vegna hækkunar skrásetningargjaldsins. Það þýðir einfaldlega það að 4927 nemendur greiða þessar rúmlega hundraðogtuttugu milljónir með hækkun skrásetningargjaldsins. Til samanburðar eru 3506 nemendur á Félagsvísindasviði, fjölmenntasta sviði Háskólans og karlkyns nemendur við HÍ eru 4501 talsins. Betri samanburð má sjá á myndinni hér að neðan.

Hvernig væri að sníða sér stakk eftir vexti?

Í kosningabaráttu Silju Báru til embættis rektors Háskóla Íslands lofaði hún ýmsu. Í skoðanagrein sinni á Vísi segir Silja: „Sem rektor mun ég styðja stúdenta í þeirra hagsmunabaráttu, með það að markmiði að þeir geti stundað nám af fullum krafti óháð efnahagslegum aðstæðum. Það er ekki ásættanlegt á Íslandi að fjárhagsleg staða fólks komi í veg fyrir þekkingarleit og menntun.”

Því miður höfum við ekki fundið fyrir þessum stuðningi en svo virðist sem rektor láti orð okkar stúdenta sem vind um eyru þjóta. Nú geta enn færri stúdentar stundað nám af fullum krafti og nú kemur fjárhagsleg staða fólks svo sannarlega í veg fyrir þekkingarleit og menntun á Íslandi.

Silja Bára hlaut ekki meirihluta atkvæða stúdenta en sá minnihluti stúdenta sem kaus Silju Báru í embætti rektors kaus hana líklega vegna þess að þau héldu að jafnrétti og aðgengi að námi væru forgangsmál hjá henni. Þau héldu að hún sæi hagsmuni stúdenta og hagsmuni skólans sem eitt. Við erum næstum viss um að því fólki þætti vænt að sjá þann rektor.

Höfundar eru stúdentaráðsliðar Vöku, félags lýðræðissinnaðra stúdenta.