Sagði seðla­banka­stjóri Al­þingi ó­satt?

Á opnum fundi efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis, í fyrradag, 17. febrúar 2026, fullyrti seðlabankastjóri að í öllum frjálsum hagkerfum fylgjast að vextir og verðbólga og einnig sagði hann að slík fylgni vaxta við verðbólgu sé grundvöllur peningamálstjórnunar í frjálsum hagkerfum.

Seðlabankastjóri setti þessa fullyrðingu fram þegar að honum var sótt til að réttlæta eigin gjörðir. Að Seðlabanki Íslands geri hlutina ekki á annan hátt en aðrir seðlabankar í frjálsum hagkerfum. Að Seðlabanki Íslands hafi hækkað vexti á sama grundvelli og aðrir seðlabankar í frjálsum hagkerfum til að mæta hækkun verðbólgu og svo haldið vöxtunum vel fyrir ofan verðbólguna til að ná fram jákvæðum raunvöxtum.

Það er skemmst frá að segja að í þessari framsetningu seðlabankastjóra er alls ekki rétt með farið um grundvöll peningastjórnunar í vestrænum seðlabönkum, né heldur er hér raunsönn lýsing á aðgerðum þeirra í kjölfar Covid faraldursins.

Það sem seðlabankastjóri kallar verðbólgu er hækkun vísitölu neysluverðs. Rekja má hækkun vísitölu neysluverðs til tveggja ólíkra þátta. Annars vegar hækkar vísitalan þegar vöruverð hækkar að nafnverði vegna rýrnunar innra virðis greiðslumyntarinnar. Þennan þátt má kalla peningatengda verðbólgu eða kjarnaverðbólgu. Og hins vegar hækkar vísitala neysluverðs þegar einstakar vörur eða vöruflokkar hækka að raunvirði vegna atvika í umhverfi þeirra ótengdra peningum. Stór hluti verðbólgu um allan heim í kjölfar Covid var tengdur slitnum aðfangakeðjum og orkuskorti í Evrópu og þar með lítt tengdur rýrnun innra virðis greiðslumynta.

Allt frá 10. áratug síðustu aldar hafa bestu seðlabankar hinna frjálsu hagkerfa, svo sem seðlabanki Evrópu, lagt gríðarlega mikið á sig til að finna leiðir til að meta kjarnaverðbólguna, hina peningatengdu verðbólgu. Ýmsar aðferðir, misgóðar, eru notaðar í þessum tilgangi. Allar miða þó að því að nálga kjarnaverðbólguna.

Seðlabankastjóri sagði Alþingi ekki rétt frá, eða að minnsta kosti ekki alla söguna, því vestrænir seðlabankar eins og t.d. seðlabanki Evrópu lét stýrivexti einmitt ekki fylgja verðbólgu, þ.e. vísitölu neysluverðs í kjölfar Covid, heldur fylgdu stýrivextir Evrópubankans í humátt á eftir hækkun kjarnaverðbólgunnar sem hækkaði mun, mun minna en verðbólgan (vísitala neysluverðs). Íslenski seðlabankinn lét á hinn bóginn alla framþróun og rannsóknir á sviði peningamála frá 10. áratug síðustu aldar sem vind um eyru þjóta og rauk upp með stýrivextina samhliða vísitölu neysluverðs rétt eins og ártalið væri ennþá 1980! Þetta axarskaft Seðlabankans leiddi til þess að gengi krónunnar varð ósjálfbært með afleiddum viðskiptahalla til margra ára og óþarfa þrenginga í raunhagkerfinu og þar með lengdum og aukum verðbólguþrýstingi.

Seðlabankastjóri benti á þessa riðlun sjálfur, sennilega án þess að gera sér grein fyrir því. Hann benti á að síðastliðin 2 til 3 ár hefði verðbólga án húsnæðisliðar verið í varðbólgumarkmiði, en með húsnæðisliðnum langt yfir markmiði. Þetta þýðir í raun að kjarnaverðbólgan, þ.e. hraði rýrnunar innra virðis greiðslumyntarinnar var við viðmiðunarmörk lengstum frá Covid faraldri. Til skýringar er bent á að húsnæðisliðurinn skar sig úr öðrum liðum vísitölunnar, sem er skýrt merki um að hækkun hans átti aðra uppsprettu en rýrnun innra virðis greiðslumyntarinnar. Það er einkenni verðhækkana sem leiða af rýrnun innra virðis greiðslumyntar að þær eru nokkurn vegin samstiga yfir alla vöruflóruna.

Þegar Seðlabankinn hækkaði stýrivexti og viðhélt ofurháum stýrivöxtum á sama tíma og kjarnaverðbólgan var við markmið setti hann í gang hvata að því efnahagsójafnvægi sem við upplifum núna og viðvarandi verðbólgu.

Seðlabankastjóri virðist heldur ekki átta sig á að þegar gliðnar verulega milli hækkunar vísitölu neysluverðs og kjarnaverðbólgunnar hættir vísitalan að vera góður grundvöllur til útreiknings raunvaxta. Eðli samkvæmt eru raunvextir mismunur nafnvaxta og hraða rýrnunar innra virðis greiðslumyntarinnar. Raunvextir voru því til muna hærri en Seðlabankinn hefur gefið upp allt frá því að gliðnunin hófst 2021. Hinir ofur háu raunvextir voru sem olía á eld hvatanna sem leitt hafa til þess efnahagsójafnvægisins sem nú ríkir. Þessir ójafnvægishvatar voru og eru til staðar í íslensku hagkerfi af því að Seðlabanki Íslands vék frá þeim grundvelli og gildum sem bestu seðlabankar frjálsra hagkerfa hafa í heiðri.

Seðlabankinn notar vaxtatólið á úreltan misneytingarhátt því hann óttast að annars brjótist út verðbólgubál á pari við það sem við upplifðum á síðustu öld. Þetta er auðvitað fráleit nálgun og fráleitur ótti, rándýr samfélaginu. Seðlabankinn þarf að fara til þess að treysta raunhagkerfinu til að marka greiðslumyntinni verðgildi og hætta þá alfarið að fikta í því verðgildi með hávöxtum og miklum vaxtamun við Evrópu, sem leiðir alltaf til ójafnvægis í þjóðarbúskapnum. Þetta er löngu tímabært skref því íslenska hagkerfið reiðir sig ekki lengur á eina sveiflukennda útflutningsstoð, þær eru orðnar 5 eða 6, þ.e. sjávarútvegur, ferðaþjónusta, orkugeiri, landbúnaður/fiskeldi, hugverka- og hugbúnðarstoð og iðnaður á sviði lækninga. Að auki er ljóst að Seðlabankinn og löggjafinn hafa náð á síðustu misserum ágætum stjórntökum á lánakerfinu og lánastofnunum þannig að koma megi í veg fyrir óheft útlán og peningamagn. Hvað er þá að óttast?

Seðlabankastjóri sagði okkur að Covid samdrátturinn hefði verið sá mesti í íslensku hagkerfi allt frá seinna stríði. Frá þeim dal varð auðvitað hagvöxtur þegar hagkerfið rétti úr kútnum. Sér í lagi var sú jákvæða uppsveifla möguleg vegna stuðnings stjórnvalda við tekjulaus fyrirtæki í Covid. Þessa uppsveiflu eftir Covid kreppuna hefur seðlabankastjóri ítrekað, og einnig nú, notað sem tylliástæðu fyrir vaxtaokrinu á Íslandi í kjölfarið. Hagvöxturinn var hins vegar hóflegur þegar horft er til forsendna og hann var nánast enginn á hverja vinnandi hendi. Hagvöxtur er ekki verðbólguvaldandi nema misgengi verði í hagstjórn eins og til dæmis ótímabær ofreising stýrivaxta. Var ekki Kína til dæmis með fast að 10% hagvöxt á ári í 20 ár án teljandi verðbólgu?

Höfundur er vélaverkfræðingur.