Bjór og bolti - upp­sögn á ís­lenska forvarnarmódelinu

Í gær fór fram atkvæðagreiðsla í borgarstjórn um að staðfesta ákvörðun borgarráðs sem veitti íþróttafélögum víðtækt leyfi til áfengissölu á íþróttaviðburðum. Umrædd ákvörðun markar tímamót í stefnu borgarinnar gagnvart tengslum áfengis og íþrótta.

Rannsóknir sýna að þegar börn og ungmenni eru útsett fyrir áfengisneyslu og -markaðssetningu í samhengi við íþróttir hefur það áhrif á aukna drykkju síðar meir. Beinar tekjur af sölu áfengis geta verið umtalsverðar fyrir íþróttafélagið en á móti fellur verulegur kostnaður á samfélagið svo sem á þolendur ofbeldis og vegna löggæslu, heilbrigðisþjónustu og félagsþjónustu.

Áfengisneysla og áfengistengd vandamál á íþróttaviðburðum hafa valdið auknum áhyggjum í Svíþjóð og fleiri löndum. Um helmingur allra áhorfenda á leikjum í efstu deild sænsku knattspyrnunnar neytir áfengis í tengslum við leikinn. Um það bil einn af hverjum tíu mælist með hátt áfengisvímustig líkt og kemur fram í þessari rannsókn Alcohol intoxication at Swedish football matches: A study using biological sampling to assess blood alcohol concentration levels among spectators.

Í kynningu frá Landlæknisembættinu fyrir mannréttindaráði Reykjavíkurborgar á dögunum kom fram að áfengi í íþróttamannvirkjum eða sem fjáröflunarleið getur haft neikvæð áhrif á:

Ofbeldi í nánum samböndum

Ofbeldi meðal ungs fólks

Líðan ungs fólks

Áfengisdrykkju ungs fólks

Forvarnarhlutverk íþróttastarfs

Lýðheilsu borgarbúa

Slysatíðni

Umhverfið

Ekki er ólíklegt að í framhaldinu sjái áfengisiðnaðurinn sér hag í því að koma að fjármögnun íþróttaviðburða en samkvæmt skýrslu OECD Health Policy Studies Preventing Harmful Alcoholsegir að áfengis sponsun í íþróttum tengist því að þeir sem áður höfðu ekki drukkið hefji áfengisneyslu og að þeir sem þegar neyta áfengis drekki meira.

Breytingin sem samþykkt var í gær er í hrópandi ósamræmi við mat fjölmargra sérfræðinga og hagsmunaaðila sem skiluðu inn umsögnum um tillöguna en höfðu ekki fjárhagslegra hagsmuna að gæta. Við viljum vekja sérstaklega athygli á umsögnum Reykjavíkurráðs ungmenna þar sem mælt er eindregið gegn sölu áfengis á íþróttaviðburðum. Þá barst einnig ályktun haustfundar Félags íþrótta-, æskulýðs- og tómstundafulltrúa á Íslandi þar sem lýst er yfir þungum áhyggjum vegna áfengissölu á íþróttaviðburðum á Íslandi. Um leið og skorað er á stjórnvöld, íþróttafélög og fleiri að tryggja að ekki verði selt áfengi á íþróttaviðburðum.

Ákvörðunin stangast einnig á við gildandi stefnur borgarinnar og íþróttahreyfingarinnar sjálfrar. Á gátlista heilsueflandi samfélags sem er hluti lýðheilsustefnu Reykjavíkurborgar segir: “Óheimilt er að selja tóbak og áfengi í húsakynnum íþróttafélaga.” og í forvarnarstefnu Íþróttabandalags Reykjavíkur (ÍBR) stendur skýrt: „ÍBR hvetur aðildarfélög sín til að taka afstöðu gegn neyslu á áfengi, tóbaki, rafretta og fíkniefnum í tengslum við æfingar, mót og keppnir.“

Íslenska forvarnarmódelið hefur sem sagt verið fest í gildandi stefnum ríkis, sveitarfélaga og íþróttahreyfingarinnar. Í því ljósi vakti ákvörðunin spurningar um samræmi við yfirlýst markmið.

Ekki er hægt að tala um forvarnir og bætta líðan ungs fólks á sama tíma og aðgengi að áfengi er aukið. Íþróttastarf getur vart talist forvarnarstarf ef þar þrífst áfengissala eða ef áfengi er notað til fjáröflunar eða gefið undir einhverjum formerkjum.

Um er að ræða ákvörðun borgarstjórnar sem er í fullkomnu ósamræmi við forvarnarnálgun síðustu áratuga og gildandi stefnur bæði borgarinnar og íþróttahreyfingarinnar. Afleiðingarnar fyrir ungt fólk, forvarnir, ofbeldisvarnir og lýðheilsu eru ófyrirsjáanlegar.

Ellen Calmon er varaborgarfulltrúi og formaður borgarstjórnarflokks Samfylkingarinnar og Sabine Leskopf er borgarfulltrúi Samfylkingarinnar.