Vís­bendingar um gerviverktöku í geiranum

Þetta kemur fram í skýrslu vinnustaðaeftirlits ASÍ og stéttarfélaganna sem fylgdust með fólksflutningum og leiðsögn í ferðaþjónustu sumarið 2025, í samvinnu við lögreglu, Skattinn og Vinnueftirlitið.

Ákveðið var að ráðast í eftirlit eftir ábendingar frá leiðsögumönnum um ófullnægjandi starfshætti. Eftirlitið fór fram við vinsæla ferðamannastaði á við Gullfoss, Geysi og Þingvelli.

Í ljós komu vísbendingar um gerviverktöku en samkvæmt þeim 404 sem rætt var við er verktaka útbreidd í ferðaþjónustu, einkum meðal þeirra sem sinna leiðsögn og hópbifreiðaakstri. Viðmælendur voru einnig spurðir hvaða fyrirtæki þeir störfuðu hjá og í ljós kom að alls 42 fyrirtæki voru starfandi en ekki skráð í fyrirtækjaskrá Skattsins.

„Gerviverktaka er þegar einstaklingar starfa sem verktakar að formi til, þótt vinnufyrirkomulag og aðstæður beri skýr einkenni launasambands. Verkalýðshreyfingin lítur á slíkt sem alvarlegt frávik frá heilbrigðum vinnumarkaði, þar sem kostnaður, áhætta og ábyrgð eru færð frá atvinnurekendum yfir á launafólk,“ segir í skýrslunni.

Verktakarnir séu þá almennt með of lágt verktakaálag á taxtalaun eða um tuttugu til þrjátíu prósent. VR hefur birt upplýsingar á vefsíðu sinni sem segja að lemmtn þurfi verktaki að leggja um fimmtíu prósent ofan á lágmarkstaxta fyrir vinnuframlag sitt. 

Upp kom dæmi um bílstjóra í verktöku sem hafði ekið í 37 daga samfleytt, án frídags. Nokkur tilvik komu upp þar sem reglur um hvíldartíma ökumanna hafa ekki verið virtar. Umræddur bílstjóri fékk til að mynda skammvinna hvíld hvern sólahring, stundum aðeins fjórar klukkustundir.

Fararstjórar sem þykjast vera leiðsögumenn

Við eftirlitið kom einnig í ljós að fararstjórar starfa í sumum tilfellum sem leiðsögumenn án tilskilinna atvinnuleyfa. Það sé sérstaklega í ferðum Kínverja hingað til lands en samkomulag milli Íslands og Kína kveður á að kínverskar ferðaskrifstofur, sem hafa fengið viðurkenningu kínverskra stjórnvalda, beri ábyrgð á hópnum á meðan þeir dvelja hérlendis.

Fararstjórinn eigi samkvæmt samkomulaginu fyrst og fremst að sjá um skipulagsmál og tryggja að allir meðlimir hópsins yfirgefi landið að ferð lokinni. Hins vegar urðu eftirlitsfulltrúar varir við að fararstjórarnir væru í raun að sinna hlutverki leiðsögumanns.

„Í framkvæmd samkomulagsins virðist með tímanum hafa skapast svigrúm til rýmri túlkunar á þeim hlutverkum sem samkomulagið tekur til, sem ekki fellur að fullu að þeim reglum sem gilda á íslenskum vinnumarkaði um leiðsögn ferðamanna og atvinnuréttindi útlendinga.“