Af hverju rekum við mörg smá­ríki í 250 þúsund manna sam­fé­lagi?

Undantekningalítið, þegar minnst er á sameiningu sveitarfélaga, er fyrsti viðmælandi fjölmiðla bæjarstjóri. Einhver annar ætti auðvitað að taka samtalið, ekki einstaklingur sem gæti, ef af sameiningu yrði, misst embætti sitt og valdastöðu. Það hefur reyndar ekki í alvöru verið nein umræða um sameiningu sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um langt skeið, en það merkir samt ekki að rökin fyrir slíkri sameiningu hafi gufað upp. Hins vegar hafa milljarðar króna fokið út í vindinn í stjórnunarkostnað þeirra mörgu og misstóru sveitarstjórna sem um ræðir. 

Á höfuðborgarsvæðinu búa um 250 þúsund manns, eða 60–65 prósent íbúa landsins. Samt fara fjölmörg sjálfstæð sveitarfélög með stjórnsýsluvald á þessu tiltölulega litla svæði, hvert með sinn bæjarstjóra, eigin stjórnsýslu, pólitíska forystu og yfirbyggingu. Á evrópskan mælikvarða er þetta fámennt þéttbýlissvæði, en hér ríkja engu að síður mörg smákónga- og drottningaveldi. 

Heilbrigð skynsemi segir okkur að þessi skipan sé bæði óskilvirk og rándýr. Í ársreikningum sveitarfélaga má sjá að milljarðar króna fara árlega í það sem kallað er sameiginlegur kostnaður: miðlæga stjórnsýslu, fjármál, mannauðsmál, upplýsingatækni, lögfræði, innkaup, nefndir og ráð og skrifstofur kjörinna fulltrúa. Þetta eru nauðsynlegir þættir í rekstri sveitarfélags, en þurfa þeir að vera svona margir á sömu þúfunni? Þegar sama yfirbygging er rekin í hverju sveitarfélagi verður erfitt að halda því fram að það sé hagkvæm ráðstöfun almannafjár. Á sama tíma kvarta sveitarfélög undan þröngum fjárhag og draga úr þjónustu. 

Enginn heldur því fram að allur þessi kostnaður hyrfi með sameiningu á einni nóttu. En jafnvel hófleg hagræðing til lengri tíma gæti skapað verulegt fjárhagslegt svigrúm, sem næmu hundruð milljóna króna, ef ekki nokkrum milljörðum. Það eru fjármunir sem mætti nýta þar sem þörfin er augljós: í leik- og grunnskólum, í stuðningsþjónustu og á sviðum þar sem fámennari einingar eiga erfitt með að uppfylla sívaxandi kröfur. 

Rökin um skilvirkni vega þó ekki síður þungt en sparnaðurinn. Núverandi fyrirkomulag býður upp á endurtekinn ágreining milli sveitarfélaga um skipulagsmál, húsnæðisuppbyggingu og samgöngur. Ákvarðanataka tefst, ábyrgð dreifist og heildarsýn skortir. Sameinað sveitarfélag hefði eitt lýðræðislegt umboð til að móta stefnu fyrir allt svæðið, eina skipulagsstefnu, eina samgönguáætlun og skýrari forgangsröðun þar sem hagsmunir heildarinnar væru í forgrunni.

Andstæðingar sameiningar benda réttilega á að slík breyting hafi ókosti: hættu á fjarlægð milli stjórnvalda og íbúa, að staðbundin sérkenni „litla sæta bæjarfélagsins” glatist og kostnaður við sameiningu sé líka fjárfrekur. Líkt og annars staðar þar sem sveitarfélög hafa sameinast koma tilfinningarökin ávallt til vera fyrirferðarmikil í umræðunni. „Ég er og verð Hafnfirðingur. Ég er og verð Seltirningur.” En þegar tilfinningarökin eru vegin á móti skilvirkni og milljarðasparnaði hljóma þau ekki sterk. Örnefni halda sér og íbúar halda áfram að tengja sig við bæjarfélagið sitt og hverfið sitt. Í grannríkjum hefur valddreifingu innan sameiginlegra sveitarfélaga verið mætt með hverfaráðum og öflugri nærþjónustu.

Það er skiljanlegt að þeir sem stýra núverandi kerfi horfi með tortryggni á breytingar sem gætu haft áhrif á stöðu þeirra. En slík sjónarmið mega ekki ráða för. Spurningin sem íbúar höfuðborgarsvæðisins ættu að horfast í augu við er einföld: viljum við halda áfram að verja umtalsverðum fjármunum í sundurlausa stjórnsýslu eða sameina kraftana og nýta almannafé með ábyrgari og skilvirkari hætti? Í aðdraganda kosninga er tímabært að hefja þessa umræðu af festu og yfirvegun. Sameining sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu gæti verið rökrétt og ábyrg leið til að styrkja þjónustu, bæta ákvarðanatöku og nýta sameiginlega fjármuni okkar íbúanna betur til framtíðar.

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður.