Hreistur, silki og sam­félagsábyrgð: Af hverju framandi dýr eiga skilið vernd – ekki bann

Ég hef eytt árum í að vinna með dýr sem flestum er kennt að óttast: snáka, eðlur, froska og köngulær. Dýr sem oft eru stimpluð sem „hættuleg“, „óþörf“ eða „of framandi“ til að vera í einkaeigu.

Fyrir mér eru þau kennarar.

Þau hafa kennt mér þolinmæði, ábyrgð, líffræði og virðingu. Þau hafa sýnt mér að náttúruvernd byrjar ekki í ráðuneytum eða fjarlægum regnskógum. Hún byrjar í heimahúsum, ræktunarstöðvum, rannsóknarstofum og hjá fólki sem ber raunverulega ábyrgð.

Skriðdýr, froskdýr og liðdýr eru ekki ógn við samfélagið. Þau eru tækifæri... til fræðslu, rannsókna og verndar... ef við veljum þekkingu fram yfir ótta.

Ræktun í haldi: Náttúruvernd í verki

Ræktun í haldi er oft afgreidd sem áhugamál. Í raun er hún eitt öflugasta tæki náttúruverndar.

Um allan heim hafa tegundir lifað af útrýmingarhættu vegna skipulagðrar ræktunar:

• froskdýr sem urðu fórnarlömb sveppasjúkdóma,
• skjaldbökur sem voru veiddar í stórum stíl,
• eðlur sem misstu búsvæði sín.

Án einkaaðila og sérfræðiræktenda væru margar þessara tegunda horfnar.

Samfélag ræktenda sem rannsóknarnet

Framandi dýraeigendur eru oft sýndir sem ábyrgðarlausir. Raunin er önnur.

Flestir alvöru ræktendur:

• verja þúsundum klukkustunda í rannsóknir,
• halda nákvæmar ættbækur,
• vinna með dýralæknum,
• miðla gögnum til vísindamanna.

Netsamfélög hafa orðið að óformlegum rannsóknarstöðvum. Þar safnast hagnýt þekking sem bætir velferð dýra á heimsvísu.

Þetta er náttúruvernd „neðan frá“.

Eitur: Frá ótta til lækninga

Eitruð dýr vekja ótta... en þau eru líka læknisfræðileg gullnáma.

Eitur úr snákum, köngulóm og sporðdrekum er notað í:

• móteitur,
• blóðþrýstingslyf,
• verkjalyf,
• taugalyf,
• krabbameinsrannsóknir.

Án ábyrgðarfullrar ræktunar væri stór hluti þessara rannsókna ómögulegur.

Salmonella og rangt skotmark

Algengasta röksemdin gegn skriðdýraeign er salmonella.

Já, skriðdýr geta borið salmonellu.

Það gera kjúklingar, egg, grænmeti og kjöt líka.

Langflest smit koma úr matvælakerfinu... ekki frá gæludýrum.

Flest tilfelli tengd skriðdýrum eru auðveldlega forvarnanleg með:

• handþvotti,
• hreinlæti,
• fræðslu.
• Þetta er menntunarvandamál... ekki rök fyrir banni.

Skortur á sérþekkingu og einfaldaðar ályktanir MAST

Á Íslandi gegnir Matvælastofnun (MAST) lykilhlutverki í regluverki dýrahalds. Vandinn er að stofnunin nálgast framandi dýr oft út frá:

• ótta,
• almennum staðalímyndum,
• takmarkaðri sérþekkingu.

Skortur er á sérfræðingum í skriðdýra- og liðdýralækningum. Samt eru teknar ákvarðanir sem hafa víðtækar afleiðingar.

Salmonella er notuð sem almenn afsökun.

Öryggi er notað sem slagorð.

En raunverulegar áhættugreiningar vantar oft.

Þetta leiðir til kerfis sem refsar ábyrgum eigendum en hefur lítil áhrif á raunveruleg vandamál.

Þegar eigendur verða hálfgerðir sérfræðingar

Vegna skorts á sérfræðidýralæknum neyðast margir eigendur til að læra:

• líffærafræði,
• sjúkdómsgreiningu,
• bráðameðferð,
• lyfjagjöf.

Þetta er ekki áhugamál.

Þetta er lífsbjörgun.

Skynsamlegt regluverk ætti að viðurkenna þessa þekkingu og byggja á henni.

Hunda­bönn, PPP og glötuð tækifæri

Á Íslandi eru ákveðnar hundategundir bannaðar eða mjög takmarkaðar.

Þetta er byggt á hugmyndinni um „hættulega hunda“... en ekki á raunverulegri hegðun einstaklingsins.

Í mörgum löndum er notað svokallað PPP-kerfi (Potentially Dangerous Dog):

• Sérstakt leyfi
• Skyldunámskeið
• Skráning
• DNA-greining
• ábyrgðartrygging
• reglulegt eftirlit

Þetta kerfi:

✔️ Leyfir ábyrgum eigendum að halda hundum

✔️ Kemur í veg fyrir óskráða ræktun

✔️ Dregur úr slysum

✔️ Eyðir svörtum markaði

Sömu hugsun mætti nota fyrir framandi dýr.

Í stað banns:

→ leyfi

→ menntun

→ skráning

→ DNA-gagnagrunnur

→ eftirlit

Þetta er einfalt. Og það virkar.

Reglur, ekki bann

Algjört bann er leti.

Þegar eitthvað er bannað:

• hverfur það ekki,
• fer neðanjarðar,
• eftirlit tapast,
• velferð versnar.

Bann refsar ábyrgum.

Reglur sía út óábyrga.

Menntun virkar betur en ótti

Ótti selur fyrirsagnir.

Menntun skilar árangri.

Þegar fólk skilur dýr:

• virðir það þau,
• slysum fækkar,
• ólöglegum viðskiptum fækkar.

Ábyrgð ræktanda

Að halda flóknum eða hugsanlega hættulegum dýrum er ekki réttur.

Það er forréttindi.

Það krefst:

• aga,
• stöðugs náms,
• siðferðis.

Hver einasta hegðun mótar orðspor alls samfélagsins.

Niðurstaða: Vernd þrífst í samvinnu

Skriðdýr, froskdýr og liðdýr eru ekki leikföng.

Þau eru ómetanlegur hluti lífs á jörðinni.

Stærsta ógnin við þau í dag er ekki náttúran.

Ræktun bjargar tegundum.

Rannsóknir bjarga mannslífum.

Menntun kemur í veg fyrir sjúkdóma.

Reglur tryggja öryggi.

Ekkert af þessu þrífst í leynd.

Ef Ísland vill vera leiðandi í náttúruvernd þarf það að hætta að refsa þeim sem bera ábyrgð... og byrja að vinna með þeim.

Höfundur er áhugamaður um náttúruvernd.