Að hamstra hús­næði

Ef einhver færi í allar lyfjaframleiðslustöðvar landsins, keypti öll hjartalyf sem væru á markaði og seldi síðan á uppboði fyrir eldri borgara á mun hærra verði , væri það skandall. Lyf, eins og húsnæði, eru vörur sem við getum ekki lifað án. Feður kapítalismans, Ricardo og Smith, kölluðu slíkar vörur „verðóteygjanlegar“ (inelastic). Bláar gallabuxur og farsímar eru hins vegar „verðteygjanlegar“ vörur – hlutir sem við getum valið að lifa án þegar verðið verður of hátt eða framboðið of lítið. Þessir menn, þrátt fyrir trú sína á frjálsan markað, vöruðu við því að ef verðóteygjanlegar vörur yrðu algerlega markaðssettar myndu þær leiða til einokunar sem hindraði samfélagsþróun. Viðvörun þeirra reyndist sannspá – nóg er að líta á bandaríska heilbrigðiskerfið eða íslenska húsnæðismarkaðinn í dag.

Næstum allir sem hafa reynt að leigja eða kaupa húsnæði á Íslandi síðustu tíu árin eru sammála: húsnæðismarkaðurinn er ekki bilaður – hann virkar nákvæmlega eins og hann var hannaður. Fyrir leigjendur er erfitt að finna íbúð; þegar hún finnst er leigan of há, hún breytist of oft, samningarnir óöruggir, húsnæðið oft illa viðhaldið og leigugreiðslur teljast ekki við greiðslumat á þvíláni sem fólk getur fengið. Fyrir kaupendur eru húsnæðisverð svívirðilega há og þótt greiðslur á láninu séu lægri en leigugreiðslur á sambærilegu húsnæði fara þær næstum allar í vexti fyrstu tíu árin – og geta breyst gríðarlega við vanabundnar vaxtahækkanir sem eru innbyggðar í kapítalismann.

Það sem kallað er „frjáls markaður“ húsnæðis er í raun skipulagt kerfi til að flytja auð frá vinnandi fólki yfir í hendur fjármagnseigenda. Hann virðist kaótískur en niðurstöðurnar eru kerfisbundnar: Húsnæði er ekki úthlutað eftir þörfum heldur eftir greiðslugetu – og að lokum eftir því hver á eignirnar, lóðirnar og skuldirnar.

Svona virkar þetta kerfi: Sveitarfélög setja lóðir á uppboð – ekki til almannahagsmuna heldur sem tekjustofna. Þau verða að byggja vegi, veitur, skóla, bókasöfn og sundlaugar og treysta á gjöld frá byggingafyrirtækjum og framtíðar fasteignagjöld til að fjármagna þessa þjónustu. Einkafyrirtæki bjóða í lóðir út frá áætluðum söluverðum. Fjármögnun þeirra kemur frá fjárfestum sem leita arðs á húsnæðismarkaði. Sigurvegarar uppboðsins ráða arkitekta og byggingafyrirtæki sem ráða aðallega vinnuafl innflytjenda til að reisa hús í harðneskjulegri íslenskri veðráttu. Þegar húsin eru byggð eru þau sett á markað – ekki fyrir fólk til að búa í fyrst og fremst heldur fyrir kaupendur til að hagnast á sem eignum.

Í dag eru flestir kaupendur stofnanir – fjárfestingarsjóðir, fasteignafélög eða eignarhaldsfélög – sem ætla að leigja út íbúðirnar til arðs. Aðeins minnihluti kaupir til að búa sjálfur í húsnæðinu. Þetta þýðir að fjármagnseigendur hafa beinan aðgang að reiðufé eða forgangslánum en vinnandi fólk verður að safna miklum sparnaði við nánast ómögulegar aðstæður. Vegna þess að stofnanir líta á húsnæði sem langtíma tekjustreymi skiptir kaupverðið minna máli fyrir þær. En fyrir vinnandi fólk – með laun sem eru nú þegar tæmd af háum leigukostnaði – er það næstum ómögulegt að safna fyrir útborgun. Bankar hindra það enn frekar með því að krefjast sannanlegrar greiðslugetu; reikna tekjur, skuldir, jafnvel bifreiðakostnað – en neita samt að telja núverandi leigugreiðslur sem sönnun, þótt leiga sé næstum alltaf hærri en afborganir lána.

Þegar hlutir ganga vel selja byggingafyrirtækin með hagnaði og fjárfestar fá fjármagn sitt aftur annaðhvort með sölu eða – ef þeir verða sjálfir leigusalar – með langtímaleigu. En þegar byggingaraðilar eða fjárfestar meta rangt refsar markaðurinn þeim ekki. Í staðinn nýta þeir áhrif sín – með hagsmunagæslu, eignarhaldi á fjölmiðlum og tengslum við stjórnmálamenn – til að tryggja björgunarpakka, skattalækkanir eða reglugerðaaðlögun. Eða hækka hreinlega verðin enn meira. Tapið verður samfélagslegt; arðurinn helst hjá bröskurum. Þetta skapar öfgahvata: Stærstu fjárfestarnir geta hagnast gríðarlega en aldrei raunverulega tapað. Það er því ekki furða að kerfið framleiði aðallega dýrt húsnæði – því lúxusíbúðir gefa hærri arð en aðgengilegt eða hagkvæmt húsnæði.

Niðurstaðan er húsnæðismarkaður sem er skipulagður fyrir fjármagnseigendur, ekki fyrir vinnandi fólk sem býr á honum. Þessi hugsun er svo djúpt rótgróin að jafnvel löggjafar geta ekki ímyndað sér raunverulegt inngrip – aðeins viðhald á núverandi stöðu. Þrátt fyrir ríka kröfu almennings um aðgengilegra, fjölbreyttara og öruggara húsnæði er engin raunveruleg breyting í sjónmáli.

Í staðinn fáum við leikrit: Litlar stefnumótunartillögur sem eru málaðar upp sem stórar lausnir en engin þeirra breytir undirliggjandi kerfi.

Þetta er ekki tilviljun – þetta er kerfisbundin hönnun. Ef allir myndu þjást jafn illa af húsnæðisóöryggi myndi fjöldahreyfing þvinga fram breytingar með kosningum eða mótmælum. En byrðin er ójöfn. Gögn frá Vörðu (rannsóknarstofnun BSRB og ASÍ) og Hagstofu Íslands staðfesta að húsnæðisóöryggi er stéttamál. Þegar þjóðfélaginu er skipt í þriðjunga eftir tekjum eða auði upplifa allir hópar – þar á meðal konur, innflytjendur og aðrir jaðarhópar – húsnæðisstreitu í samræmi við efnahagslega stöðu sína: þeir í efri og miðju þriðjungi upplifa lítil eða engin vandamál en þeir í neðri þriðjungi greiða svo mikið fyrir húsnæði að þeir verða að sleppa máltíðum, afmælisveislum, íþróttastarfi eða gjöfum til barna sinna.

Neðri þriðjungurinn samanstendur óhóflega mikið af innflytjendum – margir þeirra eru ekki ríkisborgarar eða hafa takmarkaða íslensku. Þetta leiðir til minni kosningaþátttöku, minni aðgangs að stofnunum og minni möguleika á að hafa áhrif á stefnumótun. Þetta er ekki galli í kerfinu; þetta er eiginleiki þess. Verstu afleiðingarnar falla á þá sem hafa minnstu getuna til að mótmæla á meðan þeir sem hafa mest vald eru verndaðir og geta þolað krísuna.

Allt þetta bendir til nauðsynjar á beinum inngripum á markaði – en ekki þeim sem þegar eru til staðar. Þegar fjárfestar, byggingafyrirtæki og bankar rekast í vandræði stígur ríkið strax inn til að vernda hagsmuni þeirra. Nú þarf sama vald að beinast að verndun vinnandi fólki Íslands. Við getum lifað af hrun og endurreisn fjármálakerfisins; við getum ekki lifað af hrun vinnandi fólks hvað varðar húsnæði. Þetta er ekki bara bakbein atvinnulífsins – þar sem allt raunverulegt virði er skapað með vinnu – heldur einnig grunnur framtíðar þjóðarinnar. Börn okkar þjást af sífelldum flutningum, álagi á foreldra og daglegri vanvirðingu fátæktar.

Margar lausnir geta virkað: leiguþak, nauðungarútleiga á ónýttum eignum, ríkiseftirlit með stórum húsnæðisfyrirtækjum til að lækka leigu eða bein uppbygging húsnæðis af hinu opinbera og viðhald á almannarýmum. Smáatriðin skipta minna máli en viljinn til aðgerða. En sá vilji getur ekki komið frá núverandi stjórnmálaflokkum við völd. Þeir eru ekki bara óviljugir – þeir eru kerfislega ófærir um að skora á ríkjandi eigendur húsnæðis og fjármagns. Ríkið, þar á meðal kjörnir fulltrúar, starfar innan kerfis þar sem hagsmunir fjárfesta, eignarréttur og hagnaðarkröfur eru heilagar. Hver kyns skerðing á hagnaði leigusala eða byggingafyrirtækja vekur strax andstöðu – ekki vegna þess að stjórnmálamenn séu hræddir heldur vegna þess að allt stjórnkerfið er skipulagt til að vernda fjármagnseigendur.

Raunverulegt húsnæðisréttlæti mun ekki koma með því að biðja þetta kerfi um breytingar. Það krefst þess að forgangur ríkjandi valdhafa verði brotinn niður og endurreistur með tilliti til mannlegra þarfa – ekki hagnaðar. Okkur vantar ekki betra frægt fólk í embætti. Okkur vantar hreyfingu vinnandi fólks, leigjenda og samfélags sem er nógu sterk til að taka stjórn á húsnæðismarkaðnum – og gera húsnæði að rétti, ekki vöru.

Höfundur er formaður framkvæmdastjórn Sósíalistaflokksins.