Verð og vöru­úr­val

Fyrirkomulag markaða hefur afgerandi áhrif á kjör neytenda, bæði hvað varðar verðlagningu og aðgengi að vörum og þjónustu. Þegar samkeppni er takmörkuð, hvort sem það er vegna fákeppni, einokunar eða samráðs meðal fyrirtækja, getur það leitt til lakari niðurstöðu fyrir almenning en ella. Saga og samtími á Íslandi bjóða upp á mörg dæmi um þetta, allt frá dreifingu kvikmynda til smásölu og veðmálaþjónustu.

Seinkaðar kvikmyndasýningar og miðaverð

Fyrir nokkrum áratugum var íslenskur kvikmyndamarkaður með þeim hætti að nýjustu erlendu bíómyndirnar bárust ekki til landsins fyrr en löngu eftir frumsýningu erlendis. Sumir minnast þess jafnvel að hafa ferðast til útlanda gagngert til að sjá nýjar kvikmyndir. Ástæðan fyrir þessari stöðu var meðal annars samstarf innlendra kvikmyndahúsaeigenda, sem í gegnum félag sitt skiptu með sér umboðum fyrir erlenda framleiðendur. Þetta fyrirkomulag dró úr samkeppni um sýningarréttinn og leiddi til þess að myndir voru almennt tveggja til þriggja ára gamlar þegar þær loks komu í bíó á Íslandi. Ríkissjónvarpið sýndi svo sjaldan myndir sem voru yngri en fimmtán ára.

Almenningur sætti sig við þessar tafir, enda var sú skýring oft gefin að innkaup á sýningarrétti nýrra mynda væru kostnaðarsöm. Það sem hins vegar fór lægra var að samkomulag kvikmyndahúsaeigenda kom í veg fyrir raunverulega samkeppni. Því endurspeglaði miðaverðið ekki endilega kostnað, heldur frekar skort á samkeppnislegu aðhaldi sem hefði getað þrýst verði niður og flýtt fyrir sýningum.

Einokun, heildsala og smásöluálagning

Svipað mynstur má sjá í öðrum geirum þar sem samkeppni er takmörkuð. Einokunarverslanir ríkisins með áfengi eru reknar með afar lágri smásöluálagningu, 12–18%, sem hefur ekkert með vöruverð til neytenda að gera. Þar sem stofnuninni er gert að versla við fáa innlenda heildsala í stað þess að flytja inn vörur beint verður heildsöluálagningin hærri en ella. Í slíkum tilfellum er ávinningurinn af lágri smásöluálagningu þegar horfinn áður en varan kemur í hillurnar.

Innlend veðmál og erlend samkeppni

Í dag má sjá merki um svipaða þróun á veðmálamarkaði. Nokkur innlend fyrirtæki í þessum geira eiga í harðri samkeppni við stóra, erlenda þjónustuveitendur. Í þeirri baráttu hefur því verið haldið fram að erlendu fyrirtækin starfi ólöglega, jafnvel þótt mörg þeirra séu með gild starfsleyfi í sínum heimalöndum og sum hver skráð á hlutabréfamarkað.

Það er vel þekkt staðreynd að í fjárhættuspilum hefur rekstraraðilinn, eða „húsið“, alltaf forskot til lengri tíma litið. Munurinn liggur hins vegar í vinningshlutföllum, eða hversu stór hluti af veðjuðu fé er greiddur aftur til spilara. Á samkeppnismarkaði þar sem margir aðilar keppa um hylli viðskiptavina er líklegt að þessi hlutföll séu hagstæðari fyrir neytendur. Þegar innlendir aðilar bjóða upp á umtalsvert lakari vinningshlutföll en það sem þekkist á alþjóðlegum markaði má færa rök fyrir því að neytendur sem velja þá kosti fái minna fyrir peninginn.

Í þessu samhengi er áhugavert að velta fyrir sér hvort röksemdir um meint ólögmæti erlendra samkeppnisaðila hafi tilætluð áhrif á þann hóp neytenda sem kýs að nýta sér þjónustu með lakari kjörum. Fjárhættuspil hefur verið skilgreint sem skattur á heimsku og hugsanlega virkar hræðsluáróður á þá heimskustu enda vísar orðið heimska til þeirra sem alltaf sátu heima, nokkuskonar andstaða við orðatiltækið vits er þörf þeim er víða ratar.

Höfundur er eigandi Sante.