Ó­sam­mála ráð­herra um að at­kvæða­jafn­vægi sé mann­réttinda­mál

Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir dómsmálaráðherra kynnti á dögunum stofnun starfshóps, sem á að gera tillögur til breytinga á kosningalögum. Ólafur Þ. Harðarson prófessor í stjórnmálafræði leiðir hópinn og sagði hann í kvöldfréttum Sýnar á mánudag að misvægi atkvæða sé mun meira hér á landi en í nágrannalöndunum. 

Í tilkynningu stjórnarráðsins um stofnun starfshópsins er haft eftir ráðherra að markmiðið sé að tryggja að atkvæði allra landsmanna vegi sem jafnast. Það sé grundvallaratriði í lýðræðislegu samfélagi og þar að auki mannréttindamál.

Viðkvæmt og vandmeðfarið viðfangsefni

Ragnheiður E. Þorsteinsdóttir, lektor við lagadeild HA, spyr í grein sem birtist á vef skólans hvað sé átt við með því. Kveðið sé á um kosningaréttinn í ýmsum mannréttindasáttmálum en hvergi sé þar minnst á hugtakið lýðræði.

„Sem sýnir hversu viðkvæmt og vandmeðfarið viðfangsefnið er. Ástæðan er sú að almennt hefur verið litið svo á að kosningar séu hluti af fullveldisrétti ríkja og því sé ýmislegt sem lýtur að framkvæmd hans ekki varið af alþjóðlegum mannréttindasáttmálum.“

Réttindi einstaklingsins ekki varin

Hún reifar að í Mannréttindasáttmála Evrópu sé sérstaklega kveðið á um að frjálsar kosningar skuli haldnar með hæfilegu millibili, atkvæðagreiðsla sé leynileg og fari fram við aðstæður sem tryggi að álit almennings komi fram. 

„Eins og sjá má er ekki kveðið á um tiltekin réttindi einstaklingsins sem skulu virt án afskipta ríkisvaldsins. Greinin hefst ekki á orðunum „Sérhver maður á rétt...“ heldur leggur hún þær skyldur á herðar aðildarríkjunum að halda frjálsar kosningar án þess að reynt sé að hafa áhrif á kosninguna.“

Mannréttindadómstóllinn hafi tekið afstöðu

Ragnheiður skrifar að framkvæmd kosningaréttarins ráðist mjög af því kosningakerfi sem notast er við. Þá hafi misvægi atkvæða á Íslandi verið mismikið í gegnum tíðina. Í kosningum til Alþingis árið 1979 hafi hvert atkvæði að baki þingmanni í Vestfjarðarkjördæmi samsvarað fjórum atkvæði að baki hverjum þingmanni á Reykjanesi.

Þetta misvægi hafi ratað fyrir Mannréttindadómstól Evrópu og taldi kærandi að íslenska ríkið hefði gerst brotlegt við Mannréttindasáttmála Evrópu, sem kallaði á að atkvæði skyldu vega jafnt. Dómstóllinn hafi hins vegar ekki talið að greinin fæli í sér kröfu um jafnt atkvæðavægi.

„Þá kalli ákvæðið ekki á það að ríkin skuli innleiða eitt kosningakerfi umfram annað. Íslenska kosningakerfið miði að því að tryggja íbúum á strjálbýlum svæðum ákveðna fulltrúa á Alþingi, jafnvel þótt það komi niður á vægi atkvæða á þéttbýlli svæðum.“

Misvægi réttlætanlegt til að endurspegla samfélagið

Jafnt atkvæðavægi hérlendis myndi þýða að meirihluti þingmanna yrði kjörinn á tiltölulega litlu svæði. Ragnheiður skrifar að almennt sé það talið mikilvægt á lýðræðislega kjörnu þingi að það endurspegli smafélagið sem best, að sem flestir þjóðfélagshópar eigi málsvara á þinginu. 

„Dæmi eru um þjóðing þar sem tiltekinn fjöldi þingsæta er ætlaður ákveðnum minnihlutahópum af þessum sökum. Kosningakerfi kunna einmitt að þjóna þessum markmiðum,“ skrifar Ragnheiður.

Ýmis sjónarmið styðji við að kosningakerfi geti falið í sér atkvæðamisvægi að hennar mati, þegar tilgangurinn er að niðurstaða kosninganna endurspegli sem best lýðræðislegt samfélag. Þannig verði ekki fullyrt að misvægi atkvæða gangi gegn alþjóðlegum mannréttindaskuldbindingum.