Sjónar­sviptir að fyrrum stærsta út­varps­sjón­auka heims

Uppgötvun tifstjarna sem leiddi til Nóbelsverðlauna og leit að lífi utan sólkerfisins eru á meðal þess sem Arecibo-útvarpssjónaukinn sögufrægi í Púertó Ríkó færði heiminum. Ritstjóri Stjörnufræðivefsins segir að sjónarsviptir verði að sjónaukanum sem nú verður tekinn úr notkun vegna umtalsverðra skemmda sem hann hefur orðið fyrir.

Vísindasjóður Bandaríkjanna tilkynnti í gær að Arecibo-sjónaukinn á Karíbahafseyjunni Púertó Ríkó yrði tekinn úr notkun vegna þess að hann er við það að hrynja eftir að tveir burðarkaplar slitnuðu á undanförnum tveimur mánuðum. Sjónaukinn er 57 ára gamall og var þar til nýlega stærsti útvarpssjónaukinn á jörðinni, um 305 metra breiður.

„Hann er sögufrægur og það verður sjónarsviptir að honum,“ segir Sævar Helgi Bragason, ritstjóri Stjörnufræðivefsins um Arecibo-útvarpssjónaukann.

Stjarna í Hollywood-kvikmyndum

Arecibo-sjónaukinn var líklega einn sá þekktasti í heiminum. Hann hefur meðal annars ratað í Hollywood-kvikmyndir eins og Bond-myndina „Goldeneye“ og „Contact“ sem byggði á vísindaskáldsögu Carls Sagan, stjörnufræðingsins dáða. Í síðarnefndu myndinni leikur Óskarsverðlaunahafinn Jodie Foster aðalsöguhetjuna sem er útvarpsstjörnufræðingur.

Risavaxinn diskurinn, byggður í dæld innan um skógi vaxnar og fagurgrænar hlíðar, var þó meira en bara útlitið. Merkar vísindalegar uppgötvanir voru gerðar í Arecibo í gegnum árin en að minnsta kosti ein þeirra færði vísindamönnunum sem að henni stóð Nóbelsverðlaun í eðlisfræði.

Þannig var Arecibo-útvarpssjónaukinn notaður til að finna tifstjörnu í fyrsta skipti. Tifstjörnur eru leifar sprengistjarna, gríðarlega massamikilla sólstjarna sem enda lífdaga sína með ógurlegum hvelli.

„Þær snúast gríðarlega hratt og gefa frá sér púlsa sem er hægt að nema frá jörðinni. Þegar púlsarnir fundust á sínum tíma taldi fólk þá mögulega vera litla græna karla því þeir voru svo reglulegir,“ segir Sævar Helgi.

Nóbelsverðlaunin voru veitt fyrir þá uppgötvun jafnvel þó að uppruna útvarpsbylgjupúlsins mætti ekki rekja til vitiborinna lífvera í öðru sólkerfi.

Sendi mynd af sjálfum sér út í geiminn

Leit að lífi var engu að síður á meðal stóru verkefna Arecibo-útvarpssjónaukans í gegnum árin. Hann var notaður til að skima fyrir útvarpsmerkjum sem gætu mögulega verið vísbendingar um vitsmunalíf í alheiminum.

Sú leit hefur engan árangur borið til þessa. Ef til vill er þó ekki ástæða til að örvænta enn. Árið 1974 ákvað hópur vísindamanna með Carl Sagan fremstan í flokki að senda skilaboð út í geiminn. Einföld mynd af sjónaukanum, manneskju og erfðaefni manna var á meðal þess sem var að finna í skilaboðunum.

Merkið var sent til kúluþyrpingarinnar Messier-13 sem er í um 25.000 ljósára fjarlægð frá jörðinni.

„Þannig að skilaboðin koma ekki þangað fyrr en eftir 25.000 ár. Við gætum mögulega fengið svar eftir 50.000 ár ef einhver er þarna,“ segir Sævar Helgi.

Sjónaukinn var einnig notaður til þess að leita að fjarreikistjörnum utan sólkerfisins okkar og jafnvel til að rannsaka nágrannareikistjörnur okkar í sólkerfinu.

Ný kynslóð sjónauka tekur við keflinu

Stjarnfræðirannsóknir á útvarpssviðinu eru ekki á flæðiskeri staddar þrátt fyrir brotthvarf Arecibo-sjónaukans. FAST-sjónaukinn í Kína hafði titilinn stærsti útvarpssjónauki í heimi af Arecibo þegar hann var tekinn í notkun árið 2016. Þeim titli hafði Arecibo haldið frá því að hann var tilbúinn árið 1963. Kínverski sjónaukinn er með fimm hundruð metra breiðan safndisk.

Sævar Helgi bendir á að á undanförnum árum hafi fleiri útvarpssjónaukar bæst í flóruna, þar á meðal ALMA-útvarpssjónauki Evrópsku stjörnustöðvarinnar á suðurhveli (ESO) í Atacama-eyðimörkinni í Síle. Þá sé nú beðið eftir Ferkílómetrasjónaukanum sem verður dreifður yfir Ástralíu og Suður-Afríku.

„Það eru sjónaukar sem geta gert sams konar rannsóknir þannig að það er ekki öll nótt úti þótt þessi hverfi af sjónarsviðinu,“ segir hann.

Rekstur eldri sjónauka oft erfiður

Það sem varð Arecibo endanlega að falli voru skemmdir sem hann varð fyrir í fellibyljum og jarðskjálftum sem hafa gengið yfir Púertó Ríkó undanfarin ár, þar á meðal í fellibylnum Maríu sem olli miklum hörmungum á eyjunni árið 2017.

„Þetta var ekki auðveld ákvörðun. Við skiljum hversu mikla þýðingu Arecibo hefur fyrir samfélagið og Púertó Ríkó,“ sagði Sean Jones, aðstoðarforstöðumaður stærðfræði- og eðlisfræðivísinda hjá Vísindasjóði Bandaríkjanna.

Til stendur að varðveita önnur mælitæki og gestastofu á svæðinu. Þau áform gætu þó breyst ef sjónaukinn hrynur endanlega, að sögn vísindaritsins Science.

Sævar Helgi segir að áður en umfang skemmdanna nú hafi orðið ljóst hafi aðstandendur sjónaukans haft efasemdir um framtíð hans vegna viðhaldskostnaðar.

„Það er kannski bara klassískt með gamla sjónauka þegar nýir eru teknir í notkun sem eru jafnvel betri getur oft verið erfitt að fjármagna áframhaldandi rannsóknir með þeim,“ segir hann.

Ralph Gaume, forstöðumaður stjarnvísinda hjá Vísindasjóðnum, segir að ákvörðunin um að taka Arecibo úr notkun hafi ekkert með vísindaleg gæði sjónaukans að gera.

„Þetta snýst allt um öryggi,“ segir hann.

Á næstu vikum munu verkfræðinar taka sjónaukann út og ákvarða hvernig best er að taka hann í sundur. Til greina kemur að láta mælitæki sem hanga um 137 metrum yfir söfnunardisknum, í um tvöfaldri hæð Hallgrímskirkjuturns, falla viljandi niður á diskinn.