Þögnin rofin

Ímyndum okkur háaldraðan mann. Hann býr einn. Eiginkonan er látin, gömlu vinirnir hafa týnt tölunni, börnin og barnabörnin eiga sitt líf. Þau koma annað veifið í heimsókn en þess á milli geta liðið margir langir dagar. Hann viðurkennir, þegar eftir því er gengið, að leiði komi yfir hann annað slagið og hann eigi það til að tala bæði við sjálfan sig og veggina. Þótt hann bregði fyrir sig gamansemi skín í gegn grár og dapurlegur veruleiki. Sumir dagar líða án þess að hann tali við nokkurn mann.

Ímyndum okkur líka að fulltrúi frá félagsþjónustu sveitarfélagsins banki upp á hjá gamla manninum einn góðan veðurdag með spjaldtölvu. Hann er ekki kominn til þess að kenna öldungnum á tölvu eða halda fyrirlestur um gervigreind. Hann sýnir honum einfaldlega hvernig hægt er að tala við gervigreindina.

„Um hvað finnst þér gaman að tala?“

Gamli maðurinn nefnir æskustöðvarnar á Grímsstaðaholti. Þar hafi verið margt eftirminnilegt fólk, Dóri í fiskbúðinni, Jósefína spákona og Sigurjón grásleppukarl. Hann segir frá Mývatnssveitinni þar sem hann dvaldi sumarlangt í sex sumur og fólkinu sem þar bjó. Gervigreindin spyr á móti: Hvernig var Dóri í fiskbúðinni? Spáði Jósefína einhvern tíma fyrir þér? Hvað var það við Mývatnssveitina sem dró þig þangað aftur sumar eftir sumar?

Og gamli maðurinn fer að rifja upp.

Daginn eftir prófar hann aftur. Nú ræða þeir gömlu lögin með Frank Sinatra og Billie Holiday, stofnun Þróttar á Holtinu, fréttir dagsins eða gömlu vinnustaðina. Stundum vill hann fræðast um eitthvað nýtt, stundum einfaldlega rifja upp liðna tíð.

Hann þarf ekki að skrifa. Hann talar bara og fær svar á íslensku — ekki gullaldaríslensku, en á vel skiljanlegu máli. Gervigreindin styttir honum ekki aðeins stundir. Hún kveikir á minninu. Maðurinn sem áður talaði við vegginn hefur eignast eins konar „vin“ sem er alltaf til staðar. En hann hefur líka eignast nokkuð annað.

Bætt lífsgæði?

Í gegnum gervigreindina getur gamli maðurinn horft aftur til fortíðar, fylgst með nútíðinni og velt fyrir sér framtíðinni. Hann getur rifjað upp, spurt, efast, rökrætt og lært. Heimurinn sem hafði smám saman minnkað eftir því sem árin liðu stækkar allt í einu á ný.

Það segir sig sjálft að gervigreindin kemur ekki í stað fjölskyldu eða vina. Hún faðmar ekki gamla manninn og drekkur ekki með honum kaffibolla. En hún rýfur þögnina og opnar farveg fyrir samtöl.

Þetta er tilbúið dæmi. En tæknin er þegar til staðar. Og þá blasir við spurningin: Gæti gervigreind bætt lífsgæði aldraðs fólks sem býr eitt og hefur lítil félagsleg samskipti?

Óvæntur félagsskapur

Umræður um ógnir gervigreindarinnar eru háværar: að hún taki frá okkur atvinnuna, nemendur geti látið hana vinna skólaverkefnin og hún geti búið til falsaðar myndir og falsfréttir og kynt undir upplýsingaóreiðu. Það er full ástæða til að hafa áhyggjur af persónuvernd og áhrifum gervigreindar á samfélagið. En á sama tíma hefur hún sannað gildi sitt á sviðum þar sem líkast til fæstir sáu fyrir sér að hún myndi breyta miklu.

Félagsskapur er sennilega eitt af óvæntustu notagildum gervigreindarinnar. Einsemd og félagsleg einangrun eru raunverulegt heilbrigðisvandamál og háaldrað fólk sem býr eitt er sérstaklega berskjaldað.

Fólkið sem hugsanlega gæti haft hvað mest gagn af þessari nýju tækni er einmitt fólkið sem er ólíklegast til að tileinka sér hana hjálparlaust. Þau sem eru á níræðis- eða tíræðisaldri og hafa litla tölvuþekkingu nota farsímann kannski fyrst og fremst til að hringja. Þau skrá sig tæplega sjálf á námskeið í gervigreind.

Þess vegna duga ekki þau námskeið ein og sér sem sveitarfélög og félög eldri borgara bjóða upp á.

Sveitarfélög taki frumkvæði

Þetta er tækifæri fyrir sveitarfélögin til að standa við loforð um bættan aðbúnað aldraðra. Þau ættu að taka frumkvæðið. Þau sinna þegar þjónustu við aldrað fólk sem býr heima og hafa því leiðir til að ná til hópsins.

Hvers vegna ekki að hefja afmarkað tilraunaverkefni? Sveitarfélögin gætu boðið öldruðu fólki sem býr eitt persónulega aðstoð við að stíga fyrstu skrefin og síðan fylgst með reynslunni í nokkra mánuði.

Notar fólkið gervigreindina? Hversu oft? Eru dagarnir síður einmanalegir? Hefur þetta áhrif á líðan þess og áhuga á umhverfinu?

Ef fáir hefðu áhuga eða gagn af þessu væri það auðvitað ákveðinn lærdómur. En ef fólk sem áður bjó við mikla einangrun fyndi fyrir meiri félagsskap, örvun og betri líðan, værum við þá ekki komin með mikilvæga vísbendingu um nýja leið til að bæta lífsgæði aldraðra?

Samstundis vaknar önnur áhugaverð spurning.

Við vitum að félagsleg einangrun og lítil vitræn virkni tengjast aukinni hættu á vitrænni hnignun. Auðvitað eru engar rannsóknir sem sýna að daglegt spjall við gervigreind komi í veg fyrir heilabilun og ábyrgðarlaust væri að fullyrða slíkt. En sá sem áður sat einn heima getur í félagsskap gervigreindar rifjað upp atburði, leitað í minninu, sagt sögur, rökrætt, svarað spurningum og lært eitthvað nýtt. Gervigreindin hlustar ávallt þolinmóð, brýnir aldrei röddina, þreytist ekki og svarar á vinsamlegum nótum.

Gæti slíkt daglegt samtal hjálpað öldruðu fólki að halda huganum virkum lengur? Við vitum það ekki. En væri það ekki þess virði að komast að því?

Gluggi út í lífið

Undirstrika verður samt rækilega að gervigreind má aldrei verða ódýr leið fyrir sveitarfélög til að draga úr mannlegri þjónustu við aldraða. Hún á að vera viðbót við mannleg samskipti, ekki staðgengill þeirra.

Á síðustu misserum höfum við varið miklum tíma í að ræða hvað gervigreindin geti gert fyrir atvinnulífið, heilbrigðiskerfið og skólana. Ef til vill ættum við líka að spyrja hvað hún geti gert fyrir gamla fólkið sem situr eitt heima og hefur engan til að tala við.

Gervigreindin getur ekki komið í stað fólks. En hún getur rofið þögnina og opnað glugga út í lífið.

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður.