Sein­leg heim­för sakbitins Ódys­seifs

The Odyssey er þrettánda kvikmynd breska leikstjórans Christophers Nolan sem skrifar jafnframt handritið sjálfur upp úr Ódysseifskviðu Hómers (og hluta Ilíonskviðu). Kvikmyndatökumaður er Hoyten van Hoytema, Jennifer Lame klippir myndina og Ludwig Göransson semur tónlistina en öll þrjú hafa áður unnið með Nolan.

Leikhópur myndarinnar er stjörnum prýddur. Matt Damon fer fremstur í flokki sem Ódysseifur en auk hans leika í myndinni Anne Hathaway, Tom Holland, Robert Pattinson, Zendaya, Lupita Nyong'o, Samantha Morton, John Leguizamo, Charlize Theron, Jon Bernthal, Elliot Page og Benny Safdie.

The Odyssey var frumsýnd hérlendis 16. júlí 2026 og er sýnd í Sambíóunum, Smárabíói og Laugarásbíói.

Ódysseifur alltaf móðins

„Seg mér, sönggyðja, frá hinum víðförla manni, er hraktist mjög víða, eftir það hann hafði lagt í eyði hina helgu Trójuborg, þeim er sá borgir og þekkti skaplyndi margra manna.“

Þannig hefst íslenska þýðingin á Ódysseifskviðu sem er, ásamt Ilíonskviðu, eignuð forngríska skáldinu Hómer sem er talinn hafa verið uppi á áttundu öld fyrir Krist. Ilíonskviða gerist yfir nokkrar vikur síðasta árið í umsátri Grikkja um Trójuborg og Ódysseifskviða segir frá áralangri heimför Ódysseifs eftir stríðið. Um er að ræða tvö sögufrægustu bókmenntaverk sögunnar.

Ódysseifskviða er ort í bundnu máli undir sexliðuhætti og skrifuð á torræðri blöndu af forngrískum mállýskum. Ótal þýðendur hafa spreytt sig á þýðingu verksins gegnum aldirnar en Íslendingar nutu góðs af dugnaði Sveinbjarnar Egilssonar. Hann þýddi Ódysseifskviðu í bæði bundnu og lausu máli yfir á íslensku meðan hann var rektor Lærða skólans. 

Ummerki kviðunnar er að finna víða í menningunni, frásagnarhugtakið ferðalag hetjunnar hefur verið rakið til kviðunnar og orðið Ódysseifsferð er jafnan notað um langar og viðburðaríkar ferðir. Áhrif hennar á bókmenntir og skáldskap eru sömuleiðis ómæld, bæði bein áhrif og óbein hennar. 

Einna helst má nefna móderníska meistaraverkið Ulysses (1922) eftir James Joyce sem ber latneskt heiti Ódysseifs og speglar persónur, atburði og þemu úr kviðunni. Þá hefur fjöldi rithöfunda nýtt kviðuna sem efnivið til að spinna nýjar sögur, þar má nefna Circe (2018) eftir Madeleine Miller um samnefnda seiðkerlingu og The Penelopiad (2005) eftir Margaret Atwood um drottninguna af Íþöku.

Ódysseifskviða hefur sömuleiðis ratað þó nokkrum sinnum á stóra skjáinn. Þar ber hæst Ulysses (1954) með Kirk Douglas í aðalhlutverki, tveggja hluta framhaldsþáttaröðina The Odyssey (1997) með Armand Assante, Gretu Scacchi og Isabellu Rosselini í aðalhlutverkum og loks The Return (2024) þar sem Ralph Fiennes leikur aldinn Ódysseif.

Bestu aðlaganirnar hafa þó verið mun frjálslegri í aðlögun sinni á efniviðnum. Þar má annars vegar nefna O Brother, Where Art Thou (2000) eftir Coen-bræður þar sem strokufanginn Ulysses Everett McGill ferðast gegnum Suðurríkin á fjórða áratug síðustu aldar. Hins vegar má nefna Svamp Sveinsson-myndina (2004) þar sem svampurinn góði þarf að þreyta sambærilegar þrautir og Ódysseifur til að komast aftur á Bikiníbotna.

Meistari sjónarspilsins tæklar yfirnáttúrulegt ævintýri

Christopher Nolan er einn stærsti leikstjóri samtímans. Nolan býr til stórar, langar og dýrar myndir þar sem heimurinn er lagður að veði og notar hann til þess stærstu græjurnar, stærstu leikarana og fullt af pening. Meðan stórmyndir Spielberg dómíneruðu níunda og tíunda áratuginn (og eiginlega þann fyrsta líka) hafa stórmyndir Nolan tröllriðið heiminum síðustu tuttugu ár.

Nolan er leikstjóri sem leggur áherslu á sjónarspil og þrúgandi hasar en gerir á sama tíma mikið úr því að jarðtengja kvikmyndir sínar til að gefa þeim raunsæisblæ. Þrátt fyrir að tækla fantasíulegt efni, teiknimyndaheim í Leðurblökumannsþríleiknum, geimflakk í Interstellar og tímaflakk í Tenet, reynir hann alltaf að framsetja heiminn á eins lógískan hátt og völ er á, sem jaðrar oft við rembing.

Maður var því forvitinn að sjá hvernig Nolan myndi nálgast söguna og goðsagnakenndan heim hennar sem er krökkfullur af skrímslum, dísum og almáttugum grískum guðum. Nolan fer ákveðinn milliveg, dempar birtingarmyndir guðanna með því að hlutgera þá í náttúruöflunum eða sem draumsýnir en heldur skrímslunum með nólanískum breytingum. Hann sleppir síðan markvisst því skrítnasta úr sögunni og sameinar annað til einföldunar.

Nolan er snjall í því hvernig hann aðlagar söguna að skjánum. Frekar en að taka einungis fyrir heimferðina í Ódysseifskviðu þá tekur hann umsátrið um Trójuborg úr Ilíonskviðu og gerir Trójuhestinn að þematískum kjarna myndarinnar og nýtir gríska hermanninn Sínon úr Eneasarkviðu Virgils.

Hvar er maðurinn?

Ódysseifskviða Hómers hefst í miðju kafi þar sem sem lesendur læra um stöðu mála á Íþöku áður en sagan færist yfir til Ódysseifs sem dvelur á eyju dísarinnar Kalypsó og rekur ævintýri sín eftir lok stríðsins áður en hann snýr svo aftur til Íþöku. Nolan fer ekki ósvipaða leið, byrjar söguna í miðju kafi en segir hana síðan með ólínulegri framvindu, flakkar milli staða og í tíma.

Fyrsti maðurinn á skjáinn er Travis Scott, rappari og barnsfaðir Kylie Jenner. Hann stígur á stokk í konungshöllinni í Íþöku sem skáld og fer með nokrar línur um manninn sem sigraði Tróju. Þetta sjónarhorn af sigrinum ber með sér þjóðsagnakenndan blæ.

Höllin er undirlögð 108 vonbiðlum sem bíða allir eftir því að Penelópa (Hathaway) velji sér nýjan konung en hún neitar að trúa því að Ódysseifur sé dauður og seinkar ákvörðun sinni eins og hún getur.

Vonbiðlarnir hafa étið sig í gegnum matarforða hallarinnar, leikið öllum illum látum og þverbrotið lög Seifs. Fremstur í flokki fer Antínóus (Pattinson) sem ögrar prinsinum Telemakkusi (Holland) og niðurlægir dyggasta þjón Ódysseifs, blinda svínahirðinn Evmeus (Leguizamo).

Þegar Ódysseifur birtist áhorfendum loks er hann staddur á eyju dísarinnar Kalypsó (Theron) sem hvetur hann til að rifja upp hvað hefur á daga hans drifið frá lokum Trójustríðsins. Ódysseifur segir frá byggingu Trójuhestsins, unga hermanninum Sínóni (Page) sem fórnaði sér og hvernig hesturinn tryggði Agamemnoni (Safdie) sigur í stríðinu og hjálpaði honum að endurheimta mágkonu sína, Helenu fögru (Nyong'o).

Sigurinn í Tróju er Ódysseifi dýrkeyptur því hann hefur ögrað guðunum og fær að kenna á reiði þeirra á heimleiðinni. Ódysseifur reynir að leiða menn sína gegnum alls konar ógöngur milli þess sem að hann er ásóttur af gyðjunni Aþenu (Zendaya) áður en hann ratar að lokum heim þar sem hans bíður sonur sem þekkir hann ekki og 108 vonbiðlar sem neita að yfirgefa heimili hans.

Sakbitinn og náttúrulaus Ódysseifur

Eitt lykilþema Ódysseifskviðu er gríska hugtakið Xenia sem gengur út á mikilvægi gestrisni í garð ókunnugra og virðingu gesta fyrir gestgjöfum sínum. Í sögu Hómers birtist mikilvægi Xeniu í yfirgengilegri framkomu vonbiðlanna í höllinni og svo brellna Ódysseifs í helli kýklópans Pólýfemosar. Hjá Nolan verður Xenia að lögum Seifs sem er meira í ætt við gullnu reglu kristinnar siðfræði. 

Nolan útvíkkar hugtakið með því að gera innrásina í Trójuborg að fyrsta skiptinu sem Ódysseifur brýtur lög Seifs og kjarnann að ógöngum hans. Grikkirnir brutu þar hefðirnar með því að blekkja Trójumenn með falskri gjöf. Ódysseifur gerir sér grein fyrir því að hann hefur gert nokkuð sem er ekki hægt að draga til baka og er plagaður af sektarkennd yfir því.

Nolan heldur þannig áfram að fjalla um menn sem hafa brotið reglur heimsins og þurfa að ganga í gegnum þrekraun til að endurgjalda fyrir verknaðinn. Ódysseifur er forngrískur Oppenheimer (sem Nolan tæklaði í síðustu mynd sinni). Meðan Oppenheimer reyndi að draga úr skaða atómsprengjunnar sem hann skapaði og var dreginn í gegnum svaðið af Bandaríkjastjórn þarf Ódysseifur að þola tíu ára þrautagöngu fyrir að hafa skapað Trójuhestinn.

Ódysseifur Hómers er töluvert frábrugðinn þeim sem Nolan skapar. Upprunalega er hann marglaga, bæði snjall og rökvís en líka stoltur og grimmur, meðan sá sem Nolan skapar er ljós Hollywood-hetja, nánast laus við bresti. Í fórum Matts Damon, sem hefur áður leikið menn á heimleið í The Martian og Saving Private Ryan, er Ódysseifur heiðviðrur og brúnaþungur hermaður sem er þjakaður af fortíð sinni. Damon kemur sektarkendinni vel til skila en maður saknar sjarma, hroka og lævísi Ódysseifs. 

Þrátt fyrir áfallstreituröskunina er Ódysseifsferðin epísk í skala. Áhersla Nolan á að smíða leikmyndir og leikmuni frá grunni og taka myndina upp á raunverulegum stöðum (þar á meðal í Reynisfjöru og á Snæfellsnesi) gerir að verkum að heimurinn lifnar algjörlega við gegnum IMAX-vélarnar. Fjölbreytt tónlist Ludwigs Göranssonar ómar undir og hann flakkar milli rólegra blásturshljóðfæra og strengja yfir í þrumandi trumbuslátt og dúndrandi bassa.

Hrakfarirnar sem áhöfn Ódysseifs gengur í gegnum eru þó miskraftmiklar í myndinni og verða hvað bestar þegar Nolan leyfir sér að fara út í almennilegan hrylling. Kýklópinn Pólyfemos er óhugnanlegur með sitt afmyndaða nef, skakka auga og þurru fílshúð. Ótti og innilokunarkennd hermannanna í hellinum skilar sér rakleitt til áhorfenda. Sama má segja um dvöl áhafnarinnar á eyju seiðkerlingarinnar Kirku (Morton) þar sem hún umbreytir mönnum Ódysseifs í svín með kynngimögnuðum líkamshryllingi.

Aðrar áskoranir Ódysseifs á leiðinni ná ekki sömu hæðum. Söngur sírenanna heppnast þökk sé frábærri hljóðmynd en Nolan heldur samt svo mikilli fjarlægð við sírenurnar að sálfræðilegur hryllingurinn kemst verr til skila. Skrímslinu Skyllu bregður svo stuttlega fyrir að áhorfendur ná varla að melta það og í heimsókn áhafnarinnar á eyju mannæturisa fannst manni Nolan frekar vera að tikka í box en að vinna frumlega úr efninu.

Þó má sérstaklega nefna heimsókn áhafnarinnar til undirheima Hadesar þar sem Ódysseifur ræðir við fallna félaga og blinda spámanninn Tíresías. Senurnar eru teknar upp á svartri Reynisfjöru og eru býsna áhrifamiklar. Þá er sérstaklega gaman að sjá mörg hundruð íslenska aukaleikara spretta þar á eftir Ódysseifi.

Missterkur leikhópur og kvennavandræði

Nolan brýtur upp heimferð Ódysseifs og endurtekningu hremminganna með því að flakka reglulega aftur til Íþöku þar sem Telemakkus og Penelópa reyna að bregðast við umsátri vonbiðlanna. Leikararnir standa sig misvel þar.

Anne Hathaway fær ekki úr miklu að moða sem Penelópa en fangar vel bræði hennar og vonleysi. Þá stendur Tom Holland sig sæmilega sem Telemakkus sem leitar uppi fregnir af föður sínum hjá Menelási (Bernthal) frekar en að sitja aðgerðarlaus hjá. Holland fangar barnslega einlægnina vel en textinn verður ankannalegur í meðferð hans og maður á erfitt með að kaupa hann.

Yfirburðarbestur er Robert Pattinson sem lævísi og andstyggilegi vonbiðillinn Antínóus og skín í hvert skipti sem hann birtist á skjánum. John Leguizamo er nánast óþekkjanlegur í hlutverki blinda svínahirðsins Evmeusar og gerir sérlega vel sem dyggasti þjónn Ódysseifs. 

Undir forystu Elons Musk hefur íhaldssamasti armur internetsins kveinað síðustu mánuði yfir leikaravalinu á hinni hörundsdökku Lupitu Nyong'o og trans manninum Elliot Page. Auðvitað er um aumkunarvert kynjastríðsvæl að ræða en þar fyrir utan standa þau sig bæði vel. Nyong'o bregður stuttlega fyrir sem tvíburasysturnar Helena fagra og Klýtemnestra meðan Page er öflugur sem renglulegi hermaðurinn Sínon, lifandi og dauður.

Nolan hefur gegnum tíðina verið gagnrýndur fyrir kvenhlutverkin í myndunum sínum sem eru yfirleitt tvívíð viðföng söguhetjanna. Hann er samur við sig hér og hefur dempað vægi flestallra kvenna sögunnar. 

Munurinn milli frumtexta og myndar er hvað mestur hjá gyðjunni Aþenu sem fer úr því að hafa mikil áhrif á framvinduna yfir að vera birtingarmynd fyrir áföll og eftirsjá Ódysseifs í myndinni. Charlize Theron fær enn minna að gera sem Kalypsó, frekar en að vera kraftmikil dís sem hneppir Ódysseif í margra ára ástarálög verður hún að einhvers konar sálfræðingi hans. Raunar strokar Nolan út allt kynlíf sögunnar þannig að Ódysseifur verður furðu náttúrulaus, væntanlega til að halda betur samúð áhorfenda.

Nolan hefur líka verið gagnrýndur fyrir vantraust á áhorfendum og kauðskan texta. Frekar en að leyfa áhorfendum að draga ályktanir þá hamrar Nolan á þeim með útlistunum og útskýringum. Hann gerir það hér en þó ekki í sama mæli og oft áður. Handritinu ber líka að hrósa því Nolan tekst að flakka hnökralaust fram og til baka, bæði í tíma og rúmi, án þess að áhorfendur finni fyrir því. 

Sterkasti hluti myndarinnar er Trójuhesturinn sem Nolan notar til að lýsa því hvað stutt er á milli hernaðar og villimennsku og hvernig stríð afmennskar þá sem taka þátt í því. Nolan klifar á Trójuhestinum gegnum myndina: Fyrst heyrum við af þjóðsagnakenndum sigrinum frá skáldinu, næst glæsta frásögn Menelásar af innrásinni og loks lýsir Ódysseifur fyrir okkur hryllingnum sem fyrir augu bar. Sagan snýst eftir allt saman bara um sjónarhorn þess sem segir frá hverju sinni.

Niðurstaða

Ódysseifskviða Christophers Nolan er ekki meistaraverkið sem hefur verið lofsungið svo. Hins vegar er um að ræða bíó af bestu gerð þar sem skrímsli, sjávarháski og blóðugt fall Tróju lifnar við á skjánum. Leikmynd, gervahönnun, kvikmyndataka, tónlist og leikstjórn skapa saman sterkan kvikmyndaheim.

Leikarar myndarinnar eru missterkir. Matt Damon skilar sínu sem brúnaþungur og sakbitinn Ódysseifur, Anne Hathaway er þrusuflott Penelópa en Tom Holland nær ekki að selja manni barnslega prinsinn Telemakkus. Öflugustu leikararnir eru Robert Pattinson, John Leguizamo og Samantha Morton sem nýta skjátíma sinn til hins ýtrasta.

Nolan þjáist enn af sömu vandamálunum, hann vantreystir áhorfendum sínum og skrifar oft kauðslegan texta. Hins vegar er hann klókur í að byggja upp sögur og tekst með klippara sínum að sauma saman flókinni og langri sögu á 172 mínútum sem líða hratt hjá. 

Það verður líka að gefa Nolan það að hann tekur ferskan snúning á efniviðinn og gerir hann að sínum. Nolan er dálítið ólúmskur í að boðskap sínum til skila en myndin talar samt sem áður sterkt inn í samtíma okkar þar sem stríð geisar víða um heim.