Hver ber á­fengið heim að dyrum?

Halla Þorvaldsdóttir, framkvæmdastjóri Krabbameinsfélagsins, ritaði á dögunum grein undir yfirskriftinni „Áfengi heim að dyrum?" Ég vil byrja á því sem við erum sammála um því það er ekki lítið. Áfengi er ekki venjuleg vara. Neysla þess getur valdið skaða, meðal annars auknum líkum á krabbameinum, og samfélagið hefur ríka hagsmuni af því að draga úr þeim skaða. Krabbameinsfélagið vinnur þar mikilvægt starf sem á skilið virðingu - og fær hana hér.

En einmitt vegna þess að markmiðið er alvarlegt skiptir máli að röksemdirnar haldi. Grein Höllu hvílir á einni forsendu: að aukið aðgengi auki neyslu. Sú forsenda hefur verið prófuð hér á landi á okkar tímum og hún stóðst ekki prófið (raunar á sama við um allar tilslakanir með aðgengi að áfengi erlendis frá þar sem á annað borð er hægt að mæla mismun fyrir og eftir).

Tölurnar tala

Undanfarin ár hefur aðgengi að áfengi á Íslandi aukist meira en nokkru sinni: útsölustöðum ÁTVR hefur fjölgað, opnunartími lengst, netverslanir sprottið upp - bæði á vegum ríkisins og einkaaðila, eins og Halla bendir sjálf á. Ef forsendan væri rétt ætti neyslan að hafa aukist. Hún gerði það ekki. Samkvæmt tölum Hagstofunnar dróst áfengisneysla saman um fjögur prósent árið 2023, og sé leiðrétt fyrir fjölgun erlendra ferðamanna er samdrátturinn miklu meiri. Tölur fyrir 2024 sýna áframhaldandi samdrátt.

Sagan segir sömu sögu, bara í hina áttina. Milli 1964 og 1984 jókst áfengisneysla á mann um 67 prósent - án þess að aðgengi breyttist að nokkru marki. Þetta stendur ekki í áróðursriti heldur í sögu ÁTVR sjálfrar, „Engin venjuleg verslun", þar sem einnig kemur fram að allt frá 1950 hafi áfengissalan fylgt þróun ráðstöfunartekna heimilanna. Neysla ræðst af kaupmætti, menningu og lífsstílsbreytingum - ekki af því hvort ríkisstarfsmaður eða einkaaðili raðar flöskum í hillu.

Trúir ríkið eigin kenningu?

Hér mætti staldra við og spyrja einfaldrar spurningar: Ef aðgengi ræður neyslu, hvers vegna er tóbak - sem enginn deilir um að er skaðleg vara - selt í hverri matvörubúð og sjoppu landsins á meðan léttvín er læst inni í ríkisverslun? Ríkið rekur meira að segja tóbaksheildsölu. Mynd og hljóð fara ekki saman: í verki hagar ríkið sér eins og það trúi ekki eigin kenningu.

Sama tvöfeldni birtist í sögu ÁTVR sjálfrar. Stofnunin hélt því eitt sinn fram að einungis starfsfólki hennar væri heimilt að afhenda vín og að netverslun með áfengi bryti gegn auglýsingabanni. Í dag rekur hún eigin netverslun og felur öðrum afhendinguna. Á sama tíma er stærsta vínbúð landsins, Fríhöfnin í Keflavík, hönnuð þannig að hver einasti farþegi - þar með talin ungmenni - gengur í gegnum hana, umvafinn tilboðum á vöru sem sögð er svo hættuleg að hún þoli ekki almenna verslun.

Bókhaldið

Því er gjarnan haldið fram að hagnaður ríkisins af áfengissölu standi undir samfélagskostnaði. Það er misskilningur. Áfengisgjaldið - einn hæsti áfengisskattur Evrópu - er lagt á í tolli við innflutning og rennur í ríkissjóð óháð því hver selur vöruna. Það stendur óbreytt hvort sem flaskan er afhent í Skeifunni eða við útidyr. Rekstur ÁTVR sjálfrar kostar hins vegar milljarða á ári og hagnaður stofnunarinnar kemur af heildsölu tóbaks, ekki smásölu áfengis. Sá sem telur einkaleyfið hornstein lýðheilsu þarf að útskýra hvers vegna hornsteinninn er fjármagnaður með tóbaksgróða. Þetta mætti umorða, ríkissjóður myndi auka tekjur sínar með því að hætta verslunarrekstrinum.

Heim að dyrum - til hverra?

Yfirskrift greinar Höllu vísar til óttans um að áfengið rati heim til þeirra sem síst skyldi, ekki síst ungmenna. Sá ótti á skilið alvarlegt svar. Netverslun með rafrænum skilríkjum eins og íslenskar einkareknar netverslanir nota, auðkennir hvern kaupanda með óyggjandi hætti. Sjálfsafgreiðslukassi gerir það ekki og ÁTVR hefur ár eftir ár fallið á eigin skilríkjaeftirliti. Í sögu stofnunarinnar stendur meira að segja berum orðum að sennilega sé mest allt áfengi sem unglingar drekka keypt í vínbúðunum. Sé unglingadrykkja mælikvarðinn er rafræn auðkenning framfaraskref, ekki ógn.

Hagsmunir hverra?

Eftir stendur spurningin um „hagsmuni fárra." Neytendur á Íslandi eru ekki fáir - þeir eru þjóðin sjálf, sem greiðir hæsta áfengisverð álfunnar og fær í staðinn úrval á forsendum eins aðila sem má ekki einu sinni flytja inn vín sjálfur. Sá fái sem núverandi fyrirkomulag ver er einokunarleyfishafinn og þeir pilsfaldarkapítalistar sem ráða yfir hilluplássinu í verslunum. Og þau álitaefni sem uppi eru um netverslun eru einmitt það - álitaefni sem dómstólar hafa ekki leitt til lykta og æðstu embættismenn hafa sjálfir sagt óljós. Óútkljáð ágreiningsefni er ekki afgreitt lögbrot.

Við Halla eigum sameiginlegt markmið: minni skaða af áfengi. Leiðin þangað liggur um það sem sannanlega virkar - forvarnir, rafræna auðkenningu og meðferðarúrræði. Hún liggur ekki um vörn fyrir fyrirkomulag sem ríkið fylgir ekki sjálft og fjármagnar með tóbaki.

Lífið liggur við, skrifar Halla. Einmitt þess vegna eigum við að ræða það sem virkar - ekki það sem venst-illa.

Höfundur er eigandi áfengisverslunarinnar Santé.