„Sprúttsalar“, lög sem gilda… þegar hentar

Það er fátt sem grefur jafn hratt undan trausti á réttarríkinu og þegar almenningur sér með eigin augum að lög gilda ekki jafnt fyrir alla.

Þeir sem muna eftir sambærilegri umræðu um ólöglega sölu áfengis, en í þá daga var talað um,,sprúttsala“, einstaklinga sem seldu áfengi ólöglega úr heimahúsum eða úr skottum bíla. Sumir muna jafnvel eftir því að hægt var að fá leigubíl heim að dyrum með áfengi, ef maður vissi við hvern átti að tala (fá einn góðan bíl takk). Þetta þótti ekki eðlilegt ástand heldur merki um samfélag þar sem ólögleg sala áfengis hafði náð fótfestu. Er einhver munur á þeim sem þetta stunduðu og þeim sem nú eru á ferðinni.

Íslendingar hafa á undanförnum mánuðum og árum orðið vitni að einkennilegri þróun. Héraðsdómur Reykjaness hefur komist að þeirri skýru niðurstöðu að netsala áfengis, með þeim hætti sem smáríkið stóð að, sé ólögmæt smásala og brjóti gegn gildandi áfengislögum. Framkvæmdastjóri fyrirtækisins var sakfelldur og dæmdur til sektar.

Venjulega myndi fólk ætla að þar með væri málinu lokið. Dómur hefði fallið og stjórnvöld sæju til þess að honum yrði framfylgt.

En NEI.

Í stað þess virðist samfélagið hafa ákveðið að taka upp nýja framkvæmd. Starfsemin heldur áfram. Auglýsingarnar halda áfram. Umræðan snýst ekki um framkvæmd dómsins heldur hvort breyta eigi lögunum síðar.

Þetta er í raun stórmerkileg nýjung í íslenskri stjórnsýslu.

Kannski höfum við bara misskilið hvernig réttarríkið virkar. Kannski þarf maður ekki lengur að fara eftir lögum sem manni líkar ekki við. Kannski er nóg að segja að lögin séu úrelt, ósanngjörn eða ekki í takt við tímann og halda síðan einfaldlega áfram þar til Alþingi ákveður að breyta þeim.

Það væri vissulega þægilegt fyrir marga.

Þá mætti spyrja hvort þessi regla eigi líka við á öðrum sviðum samfélagsins. Gætu þeir sem aka sviptir ökuréttindum einfaldlega bent á að þeim finnist umferðarlögin úrelt? Gætu þeir sem selja fíkniefni útskýrt að þeir séu bara ósammála gildandi löggjöf og haldið síðan áfram þar til Alþingi kemst að annarri niðurstöðu?

Auðvitað ekki.

Af hverju ætti þá önnur lög að njóta annarrar meðferðar?

Það sem vekur þó hvað mesta furðu er þögnin.

Læknar og sérfræðingar í lýðheilsu hafa árum saman bent á skaðsemi áfengis og mikilvægi þess að takmarka aðgengi að slíkum veigum. Lára G. Sigurðardóttir, læknir og doktor í lýðheilsuvísindum, lýsir því yfir að henni finnist óskiljanlegt að dómur sem bannar netsölu áfengis sé ekki framfylgt. Hún bendir á að nær fjórðungur þjóðarinnar sýni skaðlegt neyslumynstur og að tugþúsundir fjölskyldna finni fyrir afleiðingum áfengisvandans. Embætti landlæknis hefur jafnframt sýnt fram á að aldurseftirlit í netsölu er víða stórlega ábótavant. Í mörgum tilfellum var hvorki krafist rafrænna skilríkja né staðfestingar á aldri við afhendingu. Framkvæmdastjóri FRÆ Árni Guðmundsson hefur því lýst þessari þróun sem „opnum krana" fyrir börn og ungmenni.

Samt virðist ekkert gerast.

Kannski er það þó ekki það undarlegasta.

Það undarlegasta er líklega að á sama tíma og dómstóll hefur komist að þeirri niðurstöðu að starfsemin sé ólögmæt birtast auglýsingar frá sama fyrirtæki á RÚV. Adolf Ingi Erlingsson sendi Stefáni Eiríkssyni, útvarpsstjóra RÚV, fyrirspurn um áfengisauglýsingar á RÚV og birti hana á Facebook-síðu sinni. „Finnst þér, sem útvarpsstjóri og fyrrverandi lögreglustjóri, þetta virkilega forsvaranlegt?," spyr Adolf.

Fjölmiðli í eigu almennings sem á samkvæmt lögum og hlutverki sínu að vinna í almannaþágu, vera fyrirmynd og gæta sérstakrar ábyrgðar.

Það er erfitt að finna betra dæmi um tvískinnung.

Annar armur ríkisins segir: „Þetta brýtur lög."

Hinn armurinn segir: „Næstu auglýsingar eru í boði..."

En þetta er veruleikinn.

Hér er ekki verið að ræða smávægilegt formsatriði. Hér er verið að ræða grundvallaratriði réttarríkisins.

Lög eru ekki tillögur.

Dómar eru ekki álit.

Þeir eru niðurstaða sjálfstæðra dómstóla sem stjórnvöldum ber að virða og framfylgja.

Ef stjórnvöld telja lögin gölluð eiga þau að leggja fram frumvarp um breytingar. Ef Alþingi samþykkir breytingarnar taka ný lög gildi.

Þangað til gilda gömlu lögin.

Það er ekki flóknara en það.

Þegar stjórnvöld senda þau skilaboð að sum lög séu valfrjáls en önnur ekki skapast hættulegt fordæmi. Þá fer almenningur óhjákvæmilega að spyrja:

Hvaða lög eru það næst sem verður ekki talið ástæða til að framfylgja?

Hver fær að ákveða það?

Það er kaldhæðnislegt að á sama tíma og sífellt meiri áhersla er lögð á forvarnir, ábyrgð og virðingu fyrir lögum virðist hið opinbera sjálft eiga í erfiðleikum með að sýna þessa sömu virðingu þegar á reynir.

Í meira en fjóra áratugi hef ég starfað á vettvangi refsivörslunnar. Ég hef oftar en einu sinni sagt einstaklingi sem brotið hefur af sér að það skipti engu máli hvort honum finnist lögin sanngjörn eða ekki. Það hefur verið einfalt svar og eina rétta svarið. Þess vegna á ég erfitt með að útskýra fyrir þeim í dag hvers vegna þessi regla virðist ekki gilda fyrir alla.

Traust á réttarríkinu byggist ekki á fallegum orðum í stefnuskjölum.

Það byggist á því að lög gildi jafnt fyrir alla.

Alltaf.

Höfundur er framkvæmdastjóri Verndar og varaformaður SÁÁ.