Lög­reglan aug­lýsir eftir vilja lög­gjafans

Þann 19. júní síðastliðinn gaf lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu út ákæru á hendur Arnari Sigurðssyni og mér fyrir að selja eina rauðvínsflösku og 12 dósir af bjór. Rannsókn lögreglu hófst árið 2021 - tæpum fimm árum áður en hin meintu brot voru framin. Fá ríki geta státað af löggæslu sem rannsakar glæpi fimm árum áður en þeir eru framdir. Málsnúmer rannsóknarinnar hefst raunar á 007 sem er dálítið ósanngjarnt gagnvart James Bond. Sá maður drakk martini í vinnutíma og hefði seint skrifað upp á að rauðvínskaup teldust glæpur.

Og hver var afraksturinn af þessari fimm ára rannsókn? Jú, þann 14. ágúst 2025 komst lögregla að því að við hefðum selt eina flösku af rauðvíni og eina rútu af bjór fyrir samtals 9.000 krónur.

Flaskan var 2020 Guelbenzu Vierlas, prýðilegt spænskt rauðvín á 3.200 krónur. Viðskiptavinurinn greinilega mikill smekkmaður. Rannsókn lögreglu tók reyndar svo langan tíma að árgangurinn er nú kominn á sitt besta skeið - öfugt við rannsóknina.

Til að gefa málinu þyngd fylgir svo ákæruliður um peningaþvætti. Þvættingurinn fólst í því, orðrétt, að við „nýttum ávinninginn í þágu rekstrar félagsins“. Á mannamáli þýðir það að við tókum við greiðslu fyrir selda vöru í gegnum greiðslugátt, bókhald og virðisaukaskattsskil. Gagnsærri þvottastöð hefur varla verið rekin á Íslandi. Og ríkissjóður, sem tók bæði áfengisgjald og virðisaukaskatt af viðskiptunum, er þá væntanlega stærsti viðtakandi ávinningsins og hljóta því að verða gefnar út fleiri ákærur á næstunni. Fyrst við Arnar erum tveir í þessu ásamt hinu opinbera gerum við svo fastlega ráð fyrir að ákært verði fyrir skipulagða brotastarfsemi í næstu umferð þar sem hið opinbera er samstarfsaðili í glæpnum.

Allur málatilbúnaður hins opinbera er fráleitur hvernig sem á málið er litið. Ákæruvaldið lýsti því sjálft yfir síðasta haust að beðið yrði niðurstöðu í yfirlýstu prófmáli áður en fleiri yrðu ákærðir. Það prófmál er enn óútkljáð og bíður meðferðar í Landsrétti sem veitti áfrýjunarleyfi einmitt á þeim grundvelli að úrslit málsins hafi verulegt almennt gildi og að dóminum kunni að verða breytt. Það er rétt að staldra við og benda ólöglærðum á að hinu opinbera er búinn þröngur stakkur þegar kemur að rekstri sakamála, yfirgnæfandi sektarlíkur og skýrar refsiheimildir. Samt er aftur ákært nú. Dómsmálaráðuneytið samdi sjálft frumvarp þar sem stendur svart á hvítu að ,,óvissa ríki um lögmæti innlendra vefverslana með áfengi” og að hugtakið smásala - sjálft lykilhugtak ákærunnar - sé hvergi skilgreint í lögum. Fjármálaráðherra sagði svo í einu og sama fjölmiðlaviðtalinu að netverslun með áfengi væri ólögleg en líka að það væri „ágreiningur uppi“. Hvort tveggja getur ekki verið rétt en það virðist ekki trufla dóm-greind ráðherrans.

Hinn 10. júlí síðastliðinn, einungis nokkrum dögum eftir útgáfu ákærunnar á hendur okkur, mætti aðstoðarlögreglustjóri í fréttir og varpaði fram spurningunni: „Hver er vilji löggjafans?“ Embættið sem ákærði okkur auglýsir sem sagt eftir upplýsingum um hvort háttsemin sé yfir höfuð bönnuð og hvaða vilji liggi að baki. Valkostirnir voru sagðir tveir:

A. Að netsalan sé heimil og fyrirtækjunum „heimilt að starfa óbreytt áfram“ - eða

B. að lögunum verði breytt „þannig að þetta sé ólögmæt starfsemi [...] og þá er komin skýr afstaða“.

Þá fyrst er sem sagt komin skýr afstaða. Afstaðan liggur ekki fyrir en samt vorum við ákærðir. Fyrst er ákært og svo kannað hvort verknaðurinn sé refsiverður. Það er verklag sem sparar óneitanlega tíma en er ekki í samræmi við stjórnarskrá. Lögreglan telur sig reyndar ekki þurfa að fara eftir þeirri skrá.

Boðleiðir embættisins eru svo kapítuli út af fyrir sig. Þegar ákæran í prófmáli Smáríkisins var gefin út sumarið 2025 skrifaði lögreglustjórinn sjálf undir hana en það þótti óvenjulegt þá og er enn óútskýrt hví hún taldi sig þurfa að blanda sér í mál ákærusviðsins. Ákæran var dagsett 16. júní en birt 21. ágúst. Í millitíðinni sagði þáverandi sviðsstjóri ákærusviðs í fjölmiðlum að engin ákvörðun hefði verið tekin um ákærur á hendur netverslunum. Undirrituð ákæra lá sem sagt í húsinu í 66 daga og þegar tveir mánuðir voru liðnir vissi sviðið sem fer með ákærumál embættisins enn ekki af henni.

Þessi sami sviðsstjóri er aðstoðarlögreglustjórinn sem nú auglýsir eftir vilja löggjafans sem virðist hafa týnst. Og hér hljótum við embættinu til varnar að gefa okkur að boðleiðirnar hafi brugðist á ný og að aðstoðarlögreglustjóranum hafi aldrei verið sagt frá ákærunum á hendur okkur. Hennar eigin tillaga - að lögunum verði breytt „þannig að þetta sé ólögmæt starfsemi“ - getur ekki þýtt annað en að háttsemin sé lögmæt miðað við núgildandi lög. Sá sem veit að eigið embætti ákærði þremur vikum fyrr tvo menn fyrir nákvæmlega þessa háttsemi leggur ekki til við Alþingi að hún verði gerð ólögleg. Það væri opinber yfirlýsing um að ákært hefði verið fyrir refsilausan verknað og slíku neita ég að trúa upp á embættið. Eftir stendur þá aðeins ein skýring. Aðstoðarlögreglustjórinn hefur einfaldlega ekki frétt af ákærunum. Orðfærið styður það: „til skoðunar“, „tímaspursmál“, „hver er vilji löggjafans“ . Allt er þetta orðfæri embættis sem á eftir að taka ákvörðun. Ákvörðunin var samt tekin 19. júní. Ekkert við þetta getur flokkast sem eðlileg stjórnsýsla. Í fyrra skiptið tók 66 daga að koma undirritaðri ákæru á framfæri innanhúss og miðað við þann hraða ættu upplýsingarnar um þessar nýju ákærur frá 19. júní að berast henni 24. ágúst næstkomandi - tímanlega fyrir þingfestingu. Vilji embættið heldur staðfesta að aðstoðarlögreglustjórinn hafi vitað af ákærunum þegar hún kallaði eftir lagabreytingunni þá er loksins komin skýr afstaða.

En aftur að fréttinni frá 10. júlí. Aðspurð hvort lögreglan gæti stöðvað netverslanirnar, sem eru um tuttugu talsins, svaraði hún: „Alveg ábyggilega“, en það væri „mikið inngrip“ að taka niður alla starfsemina. Hún benti meira að segja á verkfærið og sagði að hægt væri að haldleggja allar vörurnar „í ljósi þess að þetta er ólögmæt háttsemi“. Háttsemin er sem sagt nógu ólögmæt til að réttlæta haldlagningu á lager tuttugu fyrirtækja en lögin eru ekki nægjanlega skýr til að hægt sé að segja hvort hún sé bönnuð. Hvort tveggja kom fram í sama viðtalinu.

Þarna er reyndar meðalhófinu loks teflt fram. Gagnvart tugum fyrirtækja er of mikið inngrip að aðhafast nokkurn skapaðan hlut. Gagnvart okkur tveimur var fimm ára rannsókn, sakamál og peningaþvættisákæra hins vegar bara mátulegt. Kenningin sem þarna birtist er nýstárleg. Meint brot sem nær nægilegri útbreiðslu hættir að vera lögreglumál og verður þingmál. Framundan er að minnsta kosti þriggja ára dómstólaferli og hef ég þá árið 2029 eytt um fimmtungi ævi minnar í þessa baráttu fyrir sjálfsögðu frelsi fólks.

Fjármálaráðherra átti líka stórleik í sömu frétt. „Það eru lög og eftir þeim á að fara,“ sagði hann. Ég er innilega sammála og legg til að byrjað verði á stjórnarskránni. Annars vegar segir hann ljóst að netsala áfengis sé óheimil. Hins vegar „verður það síðan bara að koma í ljós“. Þetta er sem sagt allt ljóst en á eftir að koma í ljós. Og til að fullkomna myndina staðfesti ráðherrann að engin umræða færi fram innan ríkisstjórnarinnar um að breyta lögunum.

Ef ríkisstjórnin hefði nennu til þá væri af nógu að taka. Markaður sem veltir ríflega fimmtíu milljörðum króna á ári, stjórnarskrárvarið atvinnufrelsi, skuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum, lækkun vöruverðs sem vigtar í vísitölu neysluverðs og sakamál sem ríkið rekur gegn eigin borgurum. Umræðuefnið liggur meira að segja tilbúið á borðinu því fyrir Alþingi liggur frumvarp um vefverslun með áfengi, flutt af þingmönnum Viðreisnar - flokks fjármálaráðherrans sjálfs. Fyrsti flutningsmaður er fyrrverandi yfirlögregluþjónn sem sagt hefur að sér hugnist illa að sakamál séu rekin undir formerkjum prófmála. Lögreglan auglýsir sem sagt eftir vilja löggjafans í fjölmiðlum á meðan fyrrverandi yfirlögregluþjónn hefur þegar lagt svarið fram á Alþingi.

Lögreglan nær ekki sambandi við löggjafann og ráðherrann ræðir málið við alla nema eigin ríkisstjórn. Ef fimmtíu milljarða markaður, stjórnarskráin og EES-samningurinn komast ekki á dagskrá ríkisstjórnarfundar vaknar sú spurning hvað þar sé eiginlega rætt.

Á sama tíma liggur kæra okkar á hendur Heinemann, einkarekinni erlendri áfengisverslun sem selur áfengi beint yfir borðið í Leifsstöð, óhreyfð hjá lögreglunni á Suðurnesjum. Þetta er stærsta áfengisverslun landsins. Það er synd að þetta mál skuli hafa dagað uppi því samkvæmt nýrri þvættiskenningu lögreglunnar ætti það mál að vera auðsótt. Þar er ávinningur af áfengissölu utan einkaleyfis ÁTVR nýttur í þágu rekstrar á degi hverjum. Og fyrst það var félag í eigu ríkisins á forræði fjármálaráðherra sem bauð út og úthlutaði einkafyrirtækinu aðstöðunni bíðum við þess bara að ráðherrann sjálfur verði ákærður fyrir hlutdeild í stórfelldu peningaþvætti. Eða að einhver átti sig á því að þessi hugmynd lögreglunnar er þvættingur. Hvort sem fyrr verður.

Í prófmálinu margumtalaða var sakarefnið ein hvítvínsbelja. Hjá okkur er það ein vínflaska og einn bjórkassi. Íslenska ríkið rekur grundvallarmál um stjórnarskrárvarin réttindi og EES-rétt eina umbúðaeiningu í senn og ekki sér fyrir endann á því ferli.

Þingfesting er 2. september klukkan 14:30 í sal 402 í Héraðsdómi Reykjavíkur. Ég mæti með hreina samvisku og get bent viðstöddum á ágætt spænskt rauðvín.