Tvær flugur í einu höggi: Einka­vætt og réttarríkið vængstíft!

Það getur verið vandasamt fyrir stjórnvöld í einu landi að ná tvennu fram og það samtímis,

a) einkakvæða þvert á landslög og vilja landsmanna og

b) grafa undan réttarkerfi sem þvælist fyrir.

En þó eru til við þessu ráð. Eftirfarandi eru tvö dæmi um árangursríkar leiðir.

Fyrra dæmið: ÁTVR

Íslendingar hafa haft þann hátt á að dreifa áfengi í gegnum einkasölu á vegum ríkisins, ÁTVR. Þetta hefur þótt heppilegt fyrirkomulag fyrir margra hluta sakir.

Í fyrsta lagi beri ekki að líta á áfengi sem hverja aðra vöru sem láta megi marksöflunum eftir að koma á framfæri af þeim krafti sem þeim er lagið. Þarna eigi ekki að gefa lausan tauminn og eru á því máli allar heilbrigðisstéttir landsins, öll lýðheilsusamtök, öll forvarnarsamtök, öll foreldrasamtök – eða nær öll, ætti ég kannski að segja svo ég hafi allt á þurru.

Þetta er og í anda þess sem Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur mælt með svo og okkar eigið landlæknisembætti að ógleymdri lýðheilsustefnu Alþingis sem byggir á þessu fyrirkomulagi. Þetta eru lýðheilsurökin.

Í öðru lagi eru það fjárhagslegu rökin. Fyrirsjáanlegt er að áfengi verður áfram á boðstólum með kostum og göllum. Gallarnir eru ekki til þess að gera lítið úr. Það þekkja þau sem sjálf hafa orðið áfengisfíkninni að bráð eða fólk þeim nákomið. En vandinn bitnar ekki aðeins á einstaklingum og fjölskyldum þeirra heldur hvílir hann á samfélaginu í heild sinni. Þannig nemur tilkostnaður í heilbrigðis- og félagskerfi landsins gríðarháum upphæðum. Eðlilegt hefur verið talið að arður af sölu og dreifingu á áfengi gangi til samfélagsins og vegi þar á móti útgjöldum sem áfengisneysla veldur. Um er að ræða miklar fjárhæðir sem ýmsir vilja geta notið góðs af. Þar liggur hundurinn grafinn.

Allt þetta er margsagt og löngu þekkt.

Hvað er þá til ráða?

Fyrsta skref til þess að brjóta varnarmúrinn um lýðheilsuna er að kjósa til valda stjórnmálaflokka sem hreinlega líta á það sem forgangsmál að þjóna fjármagnsöflunum. Standi einhver múr þar í vegi skuli hann brotinn.

Næsta skref er svo að blikka alla sem til eru í tuskið, nú skuli þeir byrja að brjóta lögin og síðan leiði eitt af öðru.

Allt hefur þetta gengið eftir. Skipulega er nú farið á svig við lög sem banna áfengisauglýsingar. Kærum frá forvarnar- og foreldrasamtökum hefur í engu verið sinnt, sjálft Ríkisútvarpið er meðvirkt svo lengi sem það telur sig sjálft geta grætt á ólöglegum auglýsingum. Ákæruvald og lögregla loka augunum enda skilja þau og skynja að þannig vilji stjórnvöld hafa það. Þessi undirgefni hefur það í för með sér að þessar grunnstoðir réttarríkisins bregðast lagalegum og siðferðilegum skyldum sínum. Þar með byrjar að molna undan lögum og rétti. Almenningur fer að átta sig á því að þar er ekkert hald að hafa. Tiltrúin á réttarríkið fer þverrandi.

Nú líða árin.

Þá er komið að þriðja skrefi. Stofnaðar eru áfengisbúðir til höfuðs ÁTVR. Þetta eru kallaðar netverslanir en eru í reynd ekkert annað en útsölustaðir áfengis þvert á landslög. Aftur er kært, heilbrigðisstéttir, lýðheilsu- og forvarnarsamtök álykta. Ekkert gerist og liggja kærur óafgreiddar misserum og árum saman. Að lokum kemur að því að ein kæra er tekin fyrir. Dómur er upp kveðinn, salan er dæmd ólögleg. En dómurinn er véfengdur, fráleitt að taka hann alvarlega því málið sé “á gráu svæði“. Þannig orða lögbrjótarnir það og orð þeirra enduróma á Alþingi og í Ríkisútvarpinu sem auglýsir nú sem aldrei fyrr. Nú hefur það bæst við að auglýstar eru ólöglegar áfengisverslanir auk þess sem auglýsingabannið sem gilda á um sjálft áfengið er áfram brotið. Þetta er auglýsingadeildin.

Fréttadeildir fara einnig á stúfana til þess að greina okkur frá sigurgöngu lögbrjótanna; einum þeirra er fenginn hljóðnemi i hendur til að upplýsa þjóðina um að það sé ekki einu sinni svo að málið sé á gráu svæði heldur sé það beinlínis hneisa fyrir ríkið sem senn gæti lent á sakamannabekk eftirlitsstofnunar EES samningsins um markaðsfrelsi. Sjálfur sé hann að þjóna vilja íbúanna því að ÁTVR hafi lokað útsölustöðum og aðrir verði þá að sjá fyrir þessari þjónustu. Áður hafði Morgunblaðið upplýst með sýnilegri ánægju að sala nýju vínsalanna gengi glimrandi vel jafnframt því að salan hjá ÁTVR drægist saman. („Smáríkið á uppleið, ÁTVR dalar“ Mbl. 23.02.26)

Ráðið er að auka veltuna!

Það segir sig sjálft að þegar samdráttur nemur milljörðum þar þarf að draga saman, jafnvel loka útsölustöðum sem hlýtur þó að vera umdeilanlegt við þessar aðstæður. Í viðtali í fréttum Sjónvarps (26.06.26.) gerir áfengissalinn lítið úr nýföllnum dómi og í Morgunblaðinu segir hann að þótt ekki megi reikna með mikilli sölu á fámennum stöðum sé hann þó vongóður um að hafa megi hagnað þar: „Við erum að veðja á að geta aukið veltuna“. (Morgunblaðið 27.06.26) að þótt salan verði ekki mikil á fámennum stöðum sé hann vongóður um að „auka megi veltuna!“

Og til að kóróna allt kemur fjármálaráðherra fram í fréttum – sá hinn sami og nýlega sagði í svari til ESA eftirlitsstofnunar Efta að lögin væru ótvírætt brotin - segir það enn, en bætir því nú við að ríkisstjórnin myndi láta gott heita þar til málið væri á enda komið í áfrýjunarkerfinu. (RÚV, 29.06.26) Með öðrum orðum, viðurkennt er að lögin eru brotin en ríkisstjórnin lætur gott heita á meðan nýtt ólöglegt fyrirkomulag er að festa sig í sessi!

Niðurstaða:

Þvert á lýðheilsustefnu þjóðarinnar hafa markaðsöflin verið sett í ráðandi stöðu og þvert á lýðheilsustefnu þjóðarinnar kynna þau í Ríkisútvarpinu áform sín um að auka veltu áfengisiðnaðarins. Stjórnvöld, þing og ríkisstjórn hafa þar með brugðist og réttarkerfið einnig. Ráðherra í ríkisstjórn lýsir því svo yfir að stjórnvöld ætli að láta gott heita þótt lögin séu brotin. Lögbrjótarnir eigi með öðrum orðum að njóta vafans sem þó er nýbúið að lýsa yfir að sé enginn! Með öðrum orðum, undirstöður réttarríkisins hafa verið eyðilagðar með þjónkun við peningaöflin.

Síðara dæmi: Íslandspóstur

Hér var rekinn um áratugaskeið Póstur og sími sem þjónaði landsmönnum bærilega. Íslendingar bjuggu við lægstu símagjöld á byggðu bóli, póstþjónustan naut sambýlis við símann og í sameiningu skilaði stofnunin um þremur milljörðum í ríkissjóð á ári hverju. Þetta var fyrir nær fjörutíu árum, upphæðirnar væru miklu hærri á núvirði. Síðan voru þessar stofnanir aðskildar og gerðar að hlutafélögum, Landssíminn að lokum seldur; því lofað að halda grunnnetinu aðskildu og í almannaeign sem að sjálfsögðu svar svikið jafnframt því að Íslandspóstur var látinn í lífslokameðferð.

Samhent liðsheild: Samtök fyrirtækja, Morgunblaðið og Brussel

Haldið var í þessa vegferð samkvæmt skipunum frá Brussel sem passa upp á að ekkert trufli markaðslögmálin. Síðan er þess gætt að allur stuðningur við póstþjónustuna verði aldrei meiri en svo að yfir tvímæli sé hafið að ekki sé um neina mismunun á markaði að ræða. Samkeppnin komi ávallt fyrst, almannarekin póstþjónusta mætti aldrei vera fjármögnuð á kostnað hennar. Af hálfu Félags atvinnurekenda og Morgunblaðsins er rækilega fylgist vel með þessu og frá öllum hugsanlegum frávikum er greint með reglulegum hætti í Morgunblaðinu sem vel að merkja rekur póstdreifingarfyrirtæki í samkeppni við Íslandspóst og vill hafa hann undir.

Aftur eru stjórnvöldin meðvirk, þeim er eins og fyrri daginn meira umhugað um gróða fjárfesta en um almannahag,

Ekki sakar að hafa stjórnendur á sama máli

Svo er náttúrlega sú rúsína komin í pylsuendann að ráðinn hefur verið forstjóri sem kann tungumál samkeppninnar. Í ávarpi stjórnarformanns og forstjóra nýlega sagði m.a. : „Ef félagið á að geta vaxið og dafnað og aukið verðgildi sitt, er óhjákvæmilegt að slíkur vöxtur eigi sér stað á markaði þar sem veruleg samkeppni ríkir. Eigandinn þarf því að gera upp hug sinn og meta þátttöku sína í fyrirtækjarekstri á samkeppnismörkuðum.“ (Mbl. 19.03.26) Daði Már Kristófersson, fjármálaráðherra segist hafa tekið ákvörðun um framtíð Íslandspósts. Segir það í véfréttarstíl – enn sem komið er. En ákvörðunin er með öðum orðum komin og hún er hans!

Það kann að vera ranglátt að dæma forstjóra Póstsins hart. Honum er þröngvað í þá stöðu að finna lífsbjörg sína þar sem hana er að finna, nefnilega á markaðnum. Og hver skyldi hafa þröngvað Íslandspósti þangað aðrir en stjórnvöld sem er ætlað að standa vörð um sameiginlega hagsmuni samfélagsins.

Ekki minnist ég þess að Viðreisn, flokkur fjármálaráðherra, sem nú segist hafa tekið ákvörðun, hafi rætt þetta við þjóðina, eiganda Íslandspósts fyrir síðustu kosningar. Ekki minnist ég þess heldur að nokkur maður annar en fjárfestar hafi viljað markaðsvæða Póst og síma á sínum tíma hvað Þá að veikja hann ef þá ekki kreista úr honum líftóruna með öllu. Póstsendingar eru dýrari en áður var og þjónustan lakari. Við vitum hvað gerist í heimilisbókhaldinu þegar millliðum sem heimta arð í eigin vasa fjölgar.

Hægt að breyta

En dýrast af öllu er að hafa við stjórnvölinn ríkisstjórn og Alþingi sem hefur almannavilja að engu. Þessu verður að breyta og það er hægt.

Við erum ekki enn komin í Evrópusambandið. Eftir það yrði engu hnikað.

Höfundur er fyrrverandi þingmaður og ráðherra.