Sálin tekin úr skólunum

Ræða Karls Frímannssonar, skólameistara Menntaskólans á Akureyri, við útskrift skólans 17. júní sl. hefur vakið mikla athygli. Þar lýsti Karl stöðu framhaldsskólanna af mikilli hreinskilni um leið og hann fullyrti að málefni framhaldsskóla hafi verið vanrækt um langt skeið, framtíðarsýn stjórnvalda sé óskýr og aðgerðaleysi hafi lengi einkennt málaflokkinn. Þegar skólameistari eins af elstu og virtustu framhaldsskólum landsins talar svo skýrt, þá eigum við að hlusta vel.

Um svipað leyti og þessi orð féllu samþykkti Alþingi fjármálaáætlun fyrir árin 2027–2031 þar sem gert er ráð fyrir að fjárheimildir til framhaldsskólastigsins dragist saman ár frá ári allt til ársins 2031. Því er rík ástæða til að ræða stöðu framhaldsskólanna og þá stefnu sem stjórnvöld eru í raun að marka með þessum ákvörðunum.

Á framhaldsskólastiginu er lagður grunnur að þeirri þekkingu, aðlögunarhæfni og seiglu sem einstaklingar og samfélag þurfa að búa yfir til að takast á við og nýta sér tækifæri komandi ára. Þar fær stór hluti þjóðarinnar einfaldlega þá menntun sem ræður för um framtíð þeirra. Þess vegna vekur það athygli þegar fjárveitingar til þessa mikilvæga hluta menntakerfisins dragast saman á sama tíma og stjórnvöld segjast leggja áherslu á þekkingu, nýsköpun og aukna samkeppnishæfni.

Tölurnar tala sínu máli

Samkvæmt nýsamþykktri fjármálaáætlun 2027–2031 lækkar fjárhagsrammi framhaldsskólastigsins um 190 milljónir króna milli áranna 2026 og 2027.

Árið 2028 nemur lækkunin um 1,5 milljörðum króna miðað við árið 2026. Þegar horft er til ársins 2031 nemur niðurskurðurinn tæpum fjórum milljörðum króna.

Rétt er að hafa í huga að fjárhagsstaða framhaldsskóla hefur verið þröng um árabil. Samkvæmt nýlegri umfjöllun (RÚV) voru 22 af 27 ríkisreknum framhaldsskólum reknir með halla árið 2024 og samanlagt eigið fé skólanna hafði á fáum árum farið úr tæpum milljarði króna í plús yfir í rúman milljarð í mínus. Staðan batnaði nokkuð árið 2025 en þá með viðbótarfjármagni á aukafjárlögum. Sú ráðstöfun leysir vandann hins vegar ekki til framtíðar.

Samhliða þessu standa margir framhaldsskólar nú frammi fyrir þeirri kröfu fjármálaráðuneytisins að greiða niður uppsafnaðan rekstrarhalla á næstu árum. Þegar fjárheimildir dragast saman og skólum er um leið gert að greiða niður uppsafnaðan halla verður minna svigrúm til að sinna því hlutverki sem þeim er ætlað að gegna.

Í stað þess að bregðast við þessari þróun er nú stefnt að lægri fjárheimildum. Það gerist á sama tíma og einn fjölmennasti árgangur sögunnar innritast í framhaldsskóla landsins, á sama tíma og margir skólar vinna að því að rétta af fjárhag sinn eftir rekstrarerfiðleika síðustu ára og á sama tíma og atvinnustefna ríkisstjórnarinnar byggir á því að aukin þekking og nýsköpun verði drifkraftur framtíðarhagvaxtar.

Sálin tekin úr skólunum

Guðjón Hreinn Hauksson, formaður Félags framhaldsskólakennara, hefur nýlega bent á að afleiðingar af frekari niðurskurði geti meðal annars falist í fækkun námsbrauta, skerðingu stoðþjónustu og minni þjónustu við nemendur. Hann hefur jafnframt varað við því að verið sé að taka „sálina úr skólunum“. Orðalagið er sterkt og áhrifamikið og það lýsir einmitt þeim áhyggjum sem víða heyrast innan skólakerfisins um að verulega sé þrengt að starfsemi sem hefur verið rekin við þröngan kost um langt árabil.

Þetta eru áhyggjur sem stjórnvöld verða að taka alvarlega.

Þeir sem standa vaktina

Enginn sem þekkir til framhaldsskólanna efast um að kennarar og skólastjórnendur hafi staðið vaktina af fagmennsku og ábyrgð og það þrátt fyrir aukið álag, fjölbreyttari nemendahópa og sífellt flóknari verkefni.

Til lengdar er ekki hægt að byggja eitt mikilvægasta kerfi samfélagsins á því að starfsfólk beri sífellt meira álag á sama tíma og þrengt er að rekstri.

Þetta er sérstaklega mikilvægt þegar horft er til þess að stór hluti kennarastéttarinnar mun láta af störfum á næstu árum vegna aldurs. Ef starfsumhverfið heldur áfram að þyngjast án þess að stuðningur og fjármögnun fylgi með verður enn erfiðara að halda í reynslumikið fagfólk og laða nýja kennara til starfa.

Kennarar þurfa stuðning, skýra stefnu og þau verkfæri sem nauðsynleg eru til að sinna starfi sínu vel. Þar skipta viðeigandi námsgögn, raunhæfar kröfur og traust rekstrarskilyrði miklu máli.

Val um framtíðina

Karl Frímannsson orðaði þetta vel þegar hann sagði að von væri ekki aðferð. Það á sérstaklega við nú þegar ákvarðanir um fjármögnun skólakerfisins liggja fyrir. Menntun verður ekki efld með óskhyggju, heldur skýrri stefnu, raunhæfri fjármögnun og markmiðum sem skila nemendum raunverulegum árangri.

Í haust mun koma í ljós hvort ríkisstjórnin hyggst fylgja þessari hættulegu stefnu sinni eftir eða hvort hún er tilbúin að bregðast við þeim skýru viðvörunum sem berast úr skólakerfinu.

Stjórnvöld hafa ítrekað lagt áherslu á mikilvægi menntunar, nýsköpunar og þekkingar sem undirstöðu framtíðarhagvaxtar. Ef sú sýn á að verða að veruleika þarf hún að birtast í ákvörðunum um sjálfbæra fjármögnun skólakerfisins.

Höfundur er þingmaður Framsóknar.