Við erum að selja loftslagsmálin vit­laust

Það er fátt sem hefur fengið jafn mikla athygli á þessari öld og loftslagsbreytingar. Vísindamenn hafa rannsakað þær af sífellt meiri nákvæmni, stjórnvöld hafa sett sér metnaðarfull markmið og fyrirtæki um allan heim hafa varið gríðarlegum fjármunum í nýja tækni, orkuskipti og sjálfbærar lausnir. Samt virðist eitthvað hafa gerst í almennri umræðu. Þrátt fyrir að vísindaleg þekking hafi aldrei verið meiri og tæknilegar lausnir aldrei fleiri virðist sífellt erfiðara að byggja upp breiða samfélagslega samstöðu um næstu skref.

Víða um heim er talað um loftslagsþreytu. Stjórnmálaflokkar sem boða hægari aðgerðir eða gagnrýna loftslagsstefnu stjórnvalda sækja í sig veðrið. Fólk sem fyrir nokkrum árum studdi breytingar af krafti virðist orðið efins eða áhugalaust. Þetta veldur mörgum áhyggjum og oft eru skýringarnar einfaldar. Sumir segja að samfélagið sé orðið fórnarlamb rangra upplýsinga. Aðrir telja að almenningur skilji ekki vísindin. Enn aðrir kenna skammtímahugsun stjórnmálanna um.

Þótt eitthvað sé til í öllum þessum skýringum held ég að þær nái ekki alveg utan um vandann.

Kannski er vandamálið einfaldlega að við höfum verið að tala um loftslagsmálin á rangan hátt.

Loftslagsumræðan hefur að miklu leyti byggst á þeirri forsendu að ef fólk fengi nægar upplýsingar myndi það sjálfkrafa styðja breytingar. Ef við sýndum nógu mörg línurit, birtum nógu margar skýrslur og útskýrðum nógu vel afleiðingar hlýnunar myndi samfélagið sameinast um lausnirnar.

En þannig virka samfélög sjaldnast.

Manneskjan er ekki gervigreind sem tekur ákvarðanir á grundvelli gagna eingöngu. Við tökum ákvarðanir út frá því sem við teljum að bæti líf okkar, fjölskyldna okkar og samfélaga. Við vegum og metum ávinning, kostnað, öryggi og þægindi. Við spyrjum ekki aðeins hvort eitthvað sé rétt heldur líka hvort það sé framkvæmanlegt og hvort það geri líf okkar betra.

Þess vegna held ég að við höfum í mörgum tilfellum verið að selja lausnir í stað ávinningsins sem lausnirnar veita okkur.

Þegar almenningur heyrir talað um kolefnisspor, losunarkvóta, kolefnisgjöld eða loftslagsmarkmið sér hann sjaldnast fyrir sér betra líf. Hann sér fyrir sér meiri kostnað, nýjar kvaðir og frekari skyldur. Hann sér fyrir sér að þurfa að breyta einhverju sem hann er vanur að gera. Það skiptir þá litlu máli hversu góður málstaðurinn er ef fólkið sem á að taka þátt í breytingunum upplifir þær fyrst og fremst sem byrði.

Þetta er ekki séríslenskt fyrirbæri. Þetta er mannlegt eðli.

Enginn kaupir sér staðal vegna þess að hann elskar staðla. Fyrirtæki innleiða staðla vegna þess að þeir hjálpa þeim að bæta gæði, draga úr kostnaði, auka öryggi og skapa traust. Staðallinn er tækið. Ávinningurinn er markmiðið.

Sama lögmál gildir um loftslagsmál.

Fólk vill ekki loftslagsaðgerðir.

Fólk vill örugga orku, hagkvæm heimili, heilbrigt umhverfi, góð störf og samfélag sem býður börnum þess upp á góða framtíð.

Þegar við tölum um loftslagsmál ættum við því kannski síður að tala um aðgerðirnar sjálfar og meira um það samfélag sem þær geta skapað.

Rafbílar eru gott dæmi. Flestir sem kaupa sér rafbíl gera það ekki af hugsjón einni saman. Þeir gera það vegna þess að bíllinn er hljóðlátur, þægilegur og ódýrari í rekstri. Þeir eyða minni tíma í að fara á bensínstöðvar og minni peningum í viðhald. Fyrir marga er þetta einfaldlega betri lausn.

Sama gildir um orkunýtni í húsnæði. Þegar fjölskylda býr í vel einangruðu húsi með skilvirku hitakerfi upplifir hún ekki loftslagsstefnu. Hún upplifir meiri þægindi og lægri reikninga. Ávinningurinn er áþreifanlegur í daglegu lífi.

Jafnvel aðgerðir gegn matarsóun snúast sjaldan fyrst og fremst um loftslag í huga fólks. Þær snúast um að nýta betur það sem þegar hefur verið keypt og hætta að henda verðmætum í ruslið. Loftslagsáhrifin fylgja með sem jákvæð afleiðing.

Við sjáum sama mynstur í borgarskipulagi. Fólk vill ekki endilega hjólastíga vegna loftslagsins. Það vill minni umferðarteppur, styttri ferðatíma og betri lífsgæði. Fólk vill ekki endilega orkuskipti. Það vill orkuöryggi og stöðugleika. Fólk vill ekki endilega sjálfbærni. Það vill einfaldlega samfélag sem virkar betur.

Þetta skiptir máli vegna þess að saga mannkyns sýnir að stórar samfélagsbreytingar verða sjaldnast til vegna þess að fólk samþykkir fórnir. Þær verða til vegna þess að nýju lausnirnar eru einfaldlega betri en þær gömlu.

Farsælustu tæknibreytingar síðustu hundrað ára urðu ekki farsælar vegna þess að fólk var sannfært um að þær væru siðferðilega réttar. Þær urðu farsælar vegna þess að þær voru hraðari, öruggari, ódýrari eða þægilegri.

Kannski þurfum við að nálgast loftslagsmálin með sama hætti.

Kannski þurfum við að hætta að tala um hvað fólk þurfi að gefa eftir og byrja að tala um hvað það getur fengið í staðinn.

Ímyndum okkur loftslagsumræðu sem snýst um lægri orkureikninga frekar en losunarmarkmið. Um hreinna loft frekar en kolefniseiningar. Um öruggari innviði frekar en alþjóðlegar skuldbindingar. Um meiri tíma með fjölskyldunni vegna skilvirkari samgangna. Um minni sóun, betri nýtingu auðlinda og aukin lífsgæði.

Slík umræða væri ekki aðeins líklegri til að ná til fólks. Hún væri líka nær því hvernig fólk upplifir raunveruleikann.

Loftslagsbreytingar eru raunverulegar. Vísindin eru skýr. En næsti áfangi loftslagsbaráttunnar snýst líklega ekki um að sannfæra fólk um þær staðreyndir. Hann snýst um að sýna fólki að lausnirnar geti skapað betra samfélag.

Því þegar allt kemur til alls tekur fólk ekki ákvarðanir út frá losunarkúrfum eða loftslagslíkönum. Það tekur ákvarðanir út frá því hvort framtíðin sem því er boðin virðist vera betri en sú sem það býr við í dag.

Kannski er það stærsta verkefnið fram undan. Ekki að útskýra vandamálið betur heldur að gera framtíðarsýnina eftirsóknarverðari.

Höfundur er umhverfis- og auðlidndafræðingur.