Um­mæli sveitar­stjóra sem styðst ekki við stað­reyndir

Í viðtali í fréttum á Bylgjunni í gær hélt sveitarstjóri Grímsnes- og Grafningshrepps, Fjóla St. Kristinsdóttir, því fram að gífurleg aukning hefði orðið á íbúafjölda hreppsins með ótilgreint lögheimili og gaf í skyn að skráningar tengdust tilraunum til að hafa áhrif á komandi sveitarstjórnarkosningar. Þegar opinber gögn eru hins vegar skoðuð blasir önnur mynd við.

Í stað þess að styðjast við staðreyndir lét sveitarstjóri þessi ummæli falla:

„Svo eru auðvitað framundan kosningar og það er hópur af fólki sem býr í sínum sumarhúsum og hefur boðið fram í fyrsta skipti sérlista. Það fylgir því framboði fólk sem er að skrá sig ótilgreint í hús.“

Með þessum orðum er dregin upp afar einhliða mynd af þróun íbúafjölda í hreppnum og gefið í skyn að fjölgun íbúa með ótilgreint lögheimili sé fyrst og fremst pólitískt drifin. Opinber gögn segja hinsvegar allt annað.

Ég vísa í opinber gögn máli mínu til stuðnings.

Hér sést að fólksfjölgun í hópi þeirra með tilgreint lögheimili frá 1. desember 2024 til 1. apríl 2026 er 117 íbúar, á móti 45 í hópi þeirra með ótilgreint lögheimili. Ótilgreind lögheimilisskráning var fyrst heimiluð árið 2019 og því eðlilegt að frá þeim tíma hafi fjölgað töluvert í þeim hópi. Sömu þróun má sjá í sveitarfélögunum í kringum Grímsnes- og Grafningshrepp.

Fyrirspurn á Alþingi

Á 157. löggjafarþingi 2025–2026 barst dómsmálaráðherra eftirfarandi fyrirspurn frá Vilhjálmi Árnasyni þingmanni:

„Hversu margir einstaklingar hafa verið skráðir til lögheimilis í sveitarfélagi án tilgreinds heimilisfangs, flokkað eftir sveitarfélögum, síðustu tíu ár?“

Í svari dómsmálaráðherra var birt tafla sem byggðist á upplýsingum sem Þjóðskrá Íslands vann með vélrænni talningu. Þar eru birtar upplýsingar um fjölda einstaklinga sem voru skráðir með ótilgreint lögheimili þann 1. desember ár hvert.

Þar má sjá tölurnar svart á hvítu fyrir Grímsnes- og Grafningshrepp:

• desember 2021: 34 íbúar með ótilgreint lögheimili
• desember 2022: 48 íbúar með ótilgreint lögheimili
• desember 2023: 75 íbúar með ótilgreint lögheimili
• desember 2024: 103 íbúar með ótilgreint lögheimili
• desember 2025: 140 íbúar með ótilgreint lögheimili

Í dag má áætla að íbúar yngri en 18 ára með ótilgreint lögheimili séu um tíu. Hins vegar kom eitt atriði réttilega fram, hjá sveitarstjóra, í viðtalinu. Einstaklingar með ótilgreint lögheimili á kjörskrá eru 132 íbúar.

Skilyrt skráning?

Mikilvæg staðreynd kom fram í svari dómsmálaráðherra til Vilhjálms Árnasonar, sem virðist hafa gleymst í umræðunni:

„... ósk einstaklinga, sem eru búsettir í húsnæði sem ekki er heimilt að skrá lögheimili í, um að þeir verði skráðir með ótilgreint lögheimili í sveitarfélagi þar sem búsetan er. Nauðsynlegt er að staðfesting á búsetu sé lögð fram til Þjóðskrár Íslands svo hægt sé að samþykkja slíka beiðni. Í slíkum tilvikum er algengast að um búsetu í atvinnuhúsnæði eða frístundabyggð sé að ræða en einstaklingar án húsnæðis falla einnig undir þennan flokk.“

Þarna kemur skýrt fram að þetta er ekki einföld breyting á skráningu sem hver sem er getur framkvæmt án eftirlits. Sá sem kýs að færa lögheimili sitt í ótilgreint lögheimili þarf að sýna fram á raunverulega búsetu og leggja fram staðfestingu til Þjóðskrár Íslands svo beiðnin verði samþykkt. Leiðbeiningar um þær kröfur eru aðgengilegar á heimasíðu Þjóðskrár.

Enn fremur kemur fram í sama svari að sambærileg fjölgun íbúa með ótilgreint lögheimili hefur átt sér stað í fleiri sveitarfélögum í kringum Grímsnes- og Grafningshrepp. Þróunin er því ekki einstök fyrir hreppinn né sjálfkrafa vísbending um skipulagða „gerviskráningu“ í tengslum við kosningar.

Vísvitandi tilraun til að skekkja tölur

Ég skil hins vegar ekki hvaða ómöguleika sveitarstjóri telur þetta skapa. Við búum hér með lögheimili, greiðum til samfélagsins eins og aðrir íbúar, höfum kosningarétt og höfum ákveðið að láta okkur sveitarfélagið varða.

Það er einnig ástæða til að skoða sérstaklega þessi orð sveitarstjóra:

„Það er auðvitað mjög alvarlegt fyrir okkur ef sú punktstaða er orðin ákveðið há og okkar kostnaðarhlutfall hækkar sem því nemur, svo skrá sig allir út og þá eru færri eftir til að standa undir þeim kostnaði. Það er ekki gott fyrir neinn og eitthvað sem okkur finnst auðvitað grafalvarlegt.“

Þessi orð kalla á skýrari útskýringar. Hvernig er verið að meta þann kostnað sem sveitarfélagið telur að fylgi íbúum með ótilgreint lögheimili? Og á hvaða forsendum er gefið í skyn að fólk sé að misnota kerfið eða skrá sig í sveitarfélagið af annarlegum ástæðum?

Það hlýtur að vera lágmarkskrafa að kjörnir fulltrúar og stjórnendur sveitarfélaga byggi opinber ummæli sín á staðreyndum. Þegar talað er um íbúa sveitarfélagsins með þeim hætti sem hér hefur verið gert skapast hætta á tortryggni og sundrung í samfélaginu.

Við sem höfum kosið að eiga lögheimili í Grímsnes- og Grafningshreppi eigum ekki að þurfa að sæta því að dregið sé í efa hvort við tilheyrum samfélaginu eða hvort þátttaka okkar í lýðræðinu sé lögmæt.

Ég fagna því að búa í samfélagi sem vex og þróast. Þess vegna er sérstaklega miður að sjá sveitarstjóra velja að ræða þennan hóp íbúa með þeim hætti sem gert var í viðtalinu. Umræðan á að byggjast á staðreyndum og vandaðri umræðu, ekki getgátum og dylgjum.

Höfundur er íbúi í Grímsnes- og Grafningshreppi og skipar 2. sætið á Ö-listanum í sömu sveit.