Flokkar milli­liðanna eru dýrir á fóðrum

Helstur flokka milliliðanna er að sjálfsögðu Sjálfstæðisflokkurinn. Hann klifar á mikilvægi samkeppni í opinberum rekstri en í reynd talar hann máli milliliða sem vilja komast að öruggustu fjáruppsprettu sem hugsast getur, almannakostaðri grunnþjónustu.

Þessi uppspretta verður aldrei þurrausin. Það þurfa allir vatn, það þurfa allir rafmagn, það þurfa allir menntun fyrir börnin sín, fyrst í leikskóla og síðan á öðrum skólastigum, það þurfa allir heilbrigðisþjónustu, það þurfa allir húsnæði, það þurfa allir sorphirðu.

Milliliða-mantra Evrópusambandsins

Rétt fyrir síðustu aldamót - það er ekkert mjög langt síðan - gaf fjármálaráðuneytið sem þá laut stjórn Sjálfstæðisflokksins – út bækling þar sem kynnt voru áform um einkavæðingu innviða. Einkavæðingunni átti að fylgja kostnaðarþátttaka notendanna sem nú yrðu neytendur. Þetta var mjög í anda þeirrar stefnu sem var að ryðja sér til rúms innan Evrópusambandsins og átti eftir að verða mantra þar á bæ, það er að markaðsvæða bæri innviði samfélagsins eftir því sem kostur væri, innleiða jafnframt kostnaðarvitund neytenda og efla samtök sem sinntu neytendavernd. Með öðrum orðum, allt á markað en með aðhaldi og undir eftirliti. Á komandi árum þandist allt eftirlitskerfi út. Upp var runninn tími milliliða og eftirlits. Við þekkjum afleiðingar þessarar stefnu í rafmagnsreikningum okkar. Ört vaxandi fjöldi milliliða á raforku-„markaði“ í kjölfar innleiðingar orkupakkanna margfrægu kostaði að sjálfsögðu sitt. Hvernig átti annað að vera. Milliliðakerfið er dýrasta fyrirkomulag sem hugsast getur enda þegar orðið íslenskum notendum/neytendum sýnilegt.

Gullgerðarvél markaðshyggjunnar

Hér á landi mætti þessi stefna andspyrnu, nú síðast gegn orkupakkastefnu Evrópusambandsins (þar sem grasrót Sjálfstæðisflokksins lét reyndar hressilega frá sér heyra svo hún sé látin njóta sannmælis) en áður hafði andóf almennings einkum beinst gegn einkavæðingu í heilbrigðisþjónustu. Almennt vildi fólk ekki mismuna í heilbrigðisþjónustu á grundvelli fjárráða. Þá bakkaði Sjálfstæðisflokkurinn. Gott og vel var sagt, höldum áfram að einkavæða en borgum úr sameiginlegum sjóðum fyrir alla!

En þar með var gullgerðarvélin fullkomnuð. Framkvæmdin einkavædd en ríki og sveitarfélög skyldu borga brúsann. Þetta er á árunum sem Öldungur hf varð til, fjárfestingafélagið sem stofnsetti Sóltún, öldrunarheimilið sem var í fréttum nýlega eftir að upplýst hafði verið að eigendur hefðu tekið sér í eigin vasa nokkra milljarða í arð af greiðslum sem nær alfarið komu úr ríkissjóði.

Þjónandi hægrihyggjan

Í ljósi sögunnar er fróðlegt að fylgjast með Sjálfstæðisflokknum í aðdraganda borgarstjórnarkosninganna. Hann er þegar búinn að setja sig í stellingar, byrjaður að ganga erinda væntanlegra milliliða. Af fullum þunga vegur hann nú að sorphirðu í borginni, hún sé svo dýr. Það sé vegna þess að samkeppni skorti. Alveg eins og sagt var um almannarekna póstþjónustu. Hún væri svo dýr, það vantaði samkeppni. Um þetta hafa samtök milliliða lengi tuðað og Morgunblaðið kynnt undir. Nú er svo komið að heita má að líftóran hafi verið kreist úr Póstinum en Póstdreifing hf er farin að dafna og fitna að því er best verður séð enda auglýsir hún nú án afláts. Hver skyldi eiga hana? Það er Árvakur. Og hver er Árvakur? Það er fyrirtækið sem á og rekur Morgunblaðið. Þarf að segja meira?

Sagnfræðilegt innskot

Þegar Póstur og Sími var markaðsvæddur snemma á tíunda áratug síðustu aldar veitti hann landsmönnum ódýrari innanlandsþjónustu en þekktist nokkurs staðar á byggðu bóli og það sem meira er hann stóð í stafni um allar tækniframfarir. Ekki nóg með þetta, Landssíminn stóð undir rekstri félagslega rekinnar póstþjónustu um allt land, í hinum dreifðu byggðum sem í þéttbýli og veitti síðan tveimur til þremur milljörðum í ríkissjóð á ári hverju. Það voru miklir peningar sem margir vildu komast yfir. Og það gerðu þeir með aðstoð málaliða sinna á þingi í Sjálfstæðisflokki (Viðreisnar-ESB-klofningsarmurinn var þá enn innanborðs) og hjálparhellna (Sjálfstæðisflokkurinn hefur alltaf fundið sér hjálparhellur) úr öðrum flokkum.

En til að botna þetta sagnfræðilega innskot þá þarf það að fylgja með að á þessum árum störfuðu norrænar systurstofnanir Pósts og síma náið saman, miðluðu upplýsingum um hvernig mætti nýta tækni og bæta þjónustuna. Þarna var samvinna enn í fyrirrúmi, ekki samkeppnin þar sem hver hélt að sér sínum spilum. Þegar forstjóri Pósts og síma var spurður hvert væri markmiðið með rekstrinum, svaraði hann hiklaust: Að veita landsmönnum góða þjónustu á sem hagkvæmastan hátt. Forstjóri markaðsvædds Landssíma svaraði síðar sömu spurningu þannig: Markmiðið er að veita eigendum hámarksarð!

Vinstri atkvæðin eru samfélagsvænni

Til þess að losna undan ránsklóm milliliðanna og þjóna þeirra á Alþingi og í sveitarstjórnum er bara eitt að gera. Kjósa á hverjum stað eins langt til vinstri og menn komast.

Höfundur er fyrrverandi þingmaður og ráðherra.