Óútskýrð veikindi skip­stjóra um nótt

Laust eftir miðnætti aðfararnótt 4. maí árið 2021 er útihurð á einbýlishúsi á Akureyri rifin upp og út skjögrar miðaldra karlmaður. Hann hálf dettur fram yfir sig á leið í áttina að húsi nágranna sinna, nær við illan leik að komast að húsinu og lemur þar á dyr þar til heimafólk opnar fyrir honum. Maðurinn, hávaxinn og þrekvaxinn skipstjóri, á náttbuxunum og berfættur, hnígur niður í anddyrinu og stynur þvoglumæltur upp að eitrað hafi verið fyrir sér. Umsvifalaust er hringt á sjúkrabíl sem kemur í forgangsakstri fáum mínútum síðar.

Páll Steingrímsson, lengi skipstjóri á togurum Samherjasamstæðunnar, er á leið á bráðamóttöku.

Dramatík þessi markar upphaf að áralangri lögreglurannsókn sem nær að flétta inn í ferlið fjölda blaðamanna. Sagan verður einnig fóður í kerfisbundinn áróður og villukenningar ætlaðar til varnar sjávarútvegsrisanum Samherja – sem hafði verið afhjúpaður í stórfelldu spillingarmáli allnokkrum misserum áður. Sögurnar sem spruttu af þessu voru tvær og fengu á sig stimplana „Byrlunarmálið“ og „Símastuldsmálið“.

Hér verður fjallað með aðskildum hætti um þessar tvær sögur, þó að þær eigi sér sameiginlegan flöt. Þær tengjast á svipaðan hátt og Guðmundar- og Geirfinnsmálin tengdust, þó að þau væru tvö aðskilin mál. Þessar tvenndir mála eiga þó fátt sameiginlegt nema það að báðar eru brúaðar af stórkostlegri misbeitingu lögregluvalds.

Fyrri málin tvö hafa verið gerð upp að stórum hluta en staldra þarf við þau síðari og greina hvernig heilt fjórðungsembætti löggæslu- og saksóknarvalds fór algjörlega út af sporinu.

Guðmundar- og Geirfinnsmálin voru rannsökuð sem morðmál og sakfellt fyrir, þó að engin lík hefðu fundist. Í Byrlunar- og Símastuldsmálunum kemur í ljós við athugun á málskjölum að afar villandi er að tala um þjófnað á síma og auk þess liggur ekkert fyrir um byrlun.

Hér mun greinarhöfundur halda sig við staðreyndir, byggðar á þeim gögnum sem fyrir liggja eftir rannsókn málsins nyrðra. Við yfirferðina og greiningu á misnotkun á valdi réttarvörslukerfisins verður ekki undan því komist að vísa talsvert í það sem alla jafna telst einkamálefni persóna og leikenda. Hafa ber þó hugfast að aðalpersónan í þessu drama, Páll Steingrímsson, hefur sjálfur greint frá sinni hlið mála í viðtölum og ekkert dregið undan. Hann og fólk á hans vegum hefur einnig stuðlað að dreifingu hundruð síðna af rannsóknargögnum lögregluvaldsins í þessum málum, meðal annars sent þau til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis með kröfu um opinbera rannsókn. Þeirri kröfu hefur ekki verið sinnt.

Fyrrverandi eiginkona Páls er viðfang í þessari söguframvindu en hún hefur ekki tjáð sig opinberlega. Því er ekki nema eðilegt að hún njóti nafnleyndar. Til hægðarauka verður hún hér kölluð „Eyrún“ sem er ekki hennar rétta nafn.

Þess ber að geta í þessu samhengi að Páll hefur frjálslega og af smekkleysi tjáð sig um persónuleg málefni fyrrverandi eiginkonu sinnar og útmálað hana sem andlega fárveika konu. Það hafa stuðningsliðar Páls einnig gert á opinberum vettvangi. Eins hefur Eva Hauksdóttir, lögmaður Páls, fullyrt í innsendum skjölum að Eyrún sé grunuð um „banatilræði“ og jafnframt fullyrt ranglega að Eyrún hafi játað byrlun. Sú fullyrðing á sér ekki nokkra stoð í fyrirliggjandi málsgögnum.

Aðdragandi

Mál þau sem hér eru til umfjöllunar verður að meta í samhengi við Samherjamálið sem fól í sér birtingu WikiLeaks á tugþúsundum gagna frá fjölþjóðlega sjávarútvegsrisanum. Gögnin bárust frá Jóhannesi Stefánssyni, fyrrverandi starfsmanni Samherja í Namibíu, sem ákvað að gerast uppljóstrari. Þau birtust fyrst þann 12. nóvember árið 2019 undir merkinu Fishrot en samstarfsaðilar WikiLeaks við greiningu gagnanna voru fjölþjóðlegir fjölmiðlar á borð við Al-Jazeera. Á Íslandi voru fjölmiðlarnir Kveikur á RÚV og Stundin samstarfsaðilar.

Fleiri fjölmiðlar komu síðar að málum svo sem norska ríkissútvarpið NRK og The Namibían.

Í þessum skjölum þótti glitta í stórfelld spillingarmál þar sem Samherji, alþjóðlegt fyrirtæki með hátt í milljarð evra í veltu, var meðal annars grunað um múturgreiðslur í gegnum skattaskjól til ráðherra í ríkisstjórn Namibíu gegn aðgangi að fiskveiðikvóta. Rannsókn og réttarmeðferð á Samherjamálinu hefur staðið æ síðan. Í Namibíu hefur nokkur fjöldi manna verið ákærður, þar á meðal fyrrverandi ráðherrar landsins og hefst dómsmeðferð líklegast á næstu vikum. Í Angóla hefur fyrrverandi ráðherra verið ákærður fyrir aðild að spillingarfléttu sem teygði sig yfir landamærin til Angóla. Á Íslandi hefur talsverður fjöldi úr starfsliði Samherja sætt opinberri rannsókn sem sakborningar en miðað við fréttir lauk þeirri rannsókn á liðnu ári. Nú er beðið eftir tíðindum af því hvort ákært verði í málinu.

Eðlilega hefur Samherji tekið til varna með lögmönnum sínum innanlands sem utan. Að auki blés fyrirtækið til áróðurssóknar í íslenskum fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum þar sem innanbúðarmenn og aðkeyptir þjónar unnu ötult verk í undirróðri. Þar voru sumir komnir í hlutverk sem þeir áttu ekki að venjast en það átti meðal annars við um Pál Steingrímsson skipstjóra.

Af samfélagsmiðlafærslum hans að ráða, frá því áður en Samherjamálið kom upp, virtist hann staðfastur heimilisfaðir norður á Akureyri sem birti einkum myndir og frásagnir af glæsilegri fjölskyldu sinni ásamt helstu hugðarefnum sem virtust aðallega vera hreindýraveiðar og áhugi á gengi knattspyrnufélagsins Liverpool. Allt átti þetta eftir að breytast og fámáll hreindýraveiðimaður og Liverpool-aðdáandi vék fyrir pennaglöðum álitsgjafa sem dró ekki af sér í fjölda aðsendra greina í fjölmiðlum. Þar var yrkisefnið alltaf það sama. Það sem Páll taldi grófa aðför að sínum góða og gegna vinnuveitenda, nánar tiltekið Samherja og ekki síst Þorsteini Má Baldvinssyni þáverandi forstjóra og aðaleiganda fyrirtækisins.

Síðar átti eftir að koma í ljós að Páll hélt ekki um penna heldur aðkeyptur leigupenni með reynslu úr fjölmiðlum. Páll var einfaldlega að lána nafn sitt „ef við þurfum nafn á einhver skrif“, eins og ritari Þorsteins Más sagði í samskiptum við PR-mann fyrirtækisins sem síðar verður vikið að.

Páll hafði stokkið úr brúnni og tekið sér stöðu í áróðurshópi Samherja. Í aðdraganda örlaganæturinnar 4. maí árið 2021 hafði verið ljóst að sú breyting setti strik í reikninginn í einkalífi Páls. Hjónaband hans stóð líka höllum fæti.

Ljót samskipti í síma

Páll hefur sagt í viðtölum að hjónabandsvandinn eigi sér áralangan aðdraganda og lýsir orsökinni í meintum andlegum veikindum Eyrúnar. Þau hafi í raun verið flutt í sundur áður en kom að vorkvöldinu örlagaríka.

Eyrún er ekki til frásagnar í viðtölum fjölmiðla en í viðtalsskýrslum lögreglu kveðst hún sjálf hafa viljað vinna úr hjónabandsvandanum. Í yfirheyrslu 5. október árið 2021 segir: „[Eyrún] sagðist í rauninni aldrei hafa viljað skilja við Pál en sagði þau ekki hafa getað talað saman, hún hafi ekki getað nálgast hann þar sem Páll hafi alltaf verið upptekinn í símanum.“

Af samhengi má ráða að vaxandi óánægju hafi orðið vart hjá henni vegna þessara samskipta sem hún lýsir að hafi ekki síst verið á milli Páls og annara innan svokallaðrar Skæruliðadeildar Samherja.

Henni þótti maður sinn breyttur eftir að hann fór að verja miklum tíma í samskipti við Samherjatengla sína hvort heldur sem var í gegnum skilaboð eða símtöl, þar sem margt ófagurt var sagt. Ofan á þetta bætist svo grunur Eyrúnar að maður hennar væri í tygjum við aðrar konur og beindist grunurinn helst að Örnu Bryndísi McClure, innanhússlögmanni Samherja og samstarfskonu Páls í undirróðurshópnum.

Þrátt fyrir undirliggjandi skugga í hjónabandinu var ljóst að samneyti var ennþá talsvert á milli þeirra, meðal annars með uppkomnum börnum eins og á umræddu örlagakvöldi vorið 2021.

Í skýrslutökum hjá lögreglu lýsir Eyrún nánar þeim samskiptum sem henni grömdust. Hún hafi til að mynda orðið vitni að því sem hún segir hafa verið „ljót samskipti“ þar sem rætt hafi verið um nafngreinda einstaklinga. Eitt tilvik er sérstaklega nefnt: „[Eyrún] segist til að mynda hafa heyrt Pál segja í símann „Við skulum bara kremja hann, við skulum bara kremja hann, þessa pöddu, þetta helvítis ógeð“. [Eyrún] sagði Pál þarna hafa verið að tala um Helga Seljan.“ Helgi er einn þeirra blaðamanna sem unnu fréttir á grunni Samherjaskjalanna fyrir Kveik á RÚV.

Það er svo skömmu síðar, þann 3. maí árið 2021, sem Eyrún og Páll borða kvöldmat saman ásamt dóttur sinni. Páll vitnar um það að Eyrún hafi fært honum hálfa bjórdós í rúmið áður en hann lagðist til hvílu. Svipað hafi gerst áður. Hún hafi átt það til að opna litla bjórdós, skammta sér úr henni í bolla og rétt honum restina.

Í útvarpsviðtali síðar eða árið 2025 segist Páll hafa fundið óeðlilegt bragð af bjórnum en engu að síður klárað úr dósinni og lagst til svefns. Eyrún hafi þarna enn verið í húsinu. Um klukkan tvö þessa sömu nótt, um tveimur klukkustundum eftir að hann lagðist til svefns, hafi hann síðan hrokkið upp með andfælum, fundið til svima og sjóntruflana og staulast yfir til nágranna sinna.

Samkvæmt Eyrúnu hrökk Páll upp með öskrum og óhljóðum en á þeim tíma hafði hún tekið síma hans til skoðunar og var að fara í gegnum samskipti þar. Óhljóðin hafi vakið ótta með henni, enda taldi hún að Páll hefði tekið eftir hvarfi símans af náttborðinu og hún því brugðist við með því að fela sig. „Aðspurð sagðist [Eyrún] hafa verið hrædd við Pál sem væri stór og mikill maður“. Í sjúkragögnum frá Akureyri kemur fram að Páll er 203 cm að hæð og 130 kg.

Eyrún er einnig spurð hvaða skýringar hún hafi fengið á veikindum Páls og segir „Ólaf lækni Páls á 12 E [innsk. Nýrnadeild LSH] hafa sagt að þetta hafi líklegast verið vírus sem fór frá höfði Páls niður í nýru hans“.

Við þessa yfirheyrslu í október 2021 er Eyrún spurð út í byrlunarkenninguna: „[Eyrúnu] var kynntur [sic] að Páll hafi, þegar hann lagði fram kæru vegna málsins, grunað hana um að hafa eitrað fyrir honum með fyrrgreindum afleiðingum. [Eyrúnu] var boðið að tjá sig um þetta og sagðist hún ekki hafa eitrað fyrir Páli“. Þetta er ítrekað í yfirheyrslunni. En á einum stað segist hún hafa blandað svefnlyfi í bjór en yfirheyrslan er rofin með inngripum lögmanns. Við ítarlegri skýrslugjöf 14. febrúar árið 2023 skýrir Eyrún þessi ummæli sín með því að hún hafi sjálf tekið svefnlyf inn með sínum bjór.

Því er alrangt sem ítrekað hefur verið klifað á að Eyrún hafi játað byrlun, hvað þá „banatilræði“. Þetta hefur m.a. verið ítrekað endurtekið af Páli sjálfum, Evu Hauksdóttur, lögmanni hans og öðrum viðhlæjendum skipstjórans. Miðað við fyrirliggjandi rannsóknargögn í málinu er þetta rangt. Engin slík játning liggur fyrir frá Eyrúnu.

Í langri yfirheyrslu yfir Eyrúnu, í febrúar árið 2023, er annars áberandi að hún neitar að tjá sig um nánast flest það sem undir hana er borið og ber ítrekað við að sér hafi verið hótað:

„Eins og ég sagði við þig þá hefur mér verið hótað að eitthvað komi, eitthvað slæmt komi fyrir dætur mínar ef ég tala of mikið“. Aðspurð neitar hún að skýra hvaðan þessi hótun er komin.

„Byrlunin“

Víkur þá sögunni að viðbrögðum heilbrigðisaðila við veikindum Páls sem fluttur var um nóttina í sjúkrabíl á bráðamóttöku Skúkrahússins á Akureyri. Páll hafði ekki aðeins lýst yfir grun um að eitrað hafi verið fyrir honum við nágranna, hvar hann hné niður, heldur haldið því sama fram við sjúkraflutningamenn og líka starfsfólk sem tók á móti honum á bráðamóttökunni. Þess vegna er ekki nema eðlilegt að heilbrigðisstarfsfólk hafi brugðist við í samræmi við það.

Í skýrslum þeirra, sem liggja fyrir í málsgögnum, kemur fram að framkvæmd var stöðluð eiturefnaprófun á Páli til að skima fyrir algengum eiturefnum svo sem morfíni, benzodíazepini, amfetamíni og maríjúana.

Niðurstaðan var neikvæð: Ekkert fannst sem benti til að þessi efni væru í líkama Páls.

Þrátt fyrir þetta var ákveðið að gefa Páli tvær tegundir af móteitri. Fyrst er honum gefið Naloxon sem er móteitur gegn ópíötum, m.a. morfíni. Það móteitur hafði engin áhrif. „Engin svörun“ segir í skýrslunum.

Síðan er honum gefið Flumazenil. Því er lýst í læknaskýrslu að það sé „móteitur við róandi lyf, eins og benzodiazepin, svipað og Imovane sem hann átti. Hann svaraði þeirri meðferð ekki neitt, varð ekkert betri,“ segir í skýrslunni sem er undirrituð af Guðjóni Kristjánssyni, sérfræðingi í lyf- og meltingarlækningum á sjúkrahúsinu á Akureyri.

Þá var einnig mælt alkahólmagn í Páli en ekkert fannst. Bráðamóttakan leitaði ýmissa leiða til að fá botn í málið og meðal annars var mögulegt heilablóðfall útilokað með CT-skönnun.

Snemma undir morgun er Páll með rænu og í samskiptum við læknanna og spyr hvað sé að sér. Sofnar svo aftur en vaknar síðan æstur og krefst þess að kallað sé á lögreglu og man þá að nýju eftir eiturbyrlunarkenningunni.

Það er í raun daginn eftir sem heilsu hans hrakar og hann fer í öndunarstopp og er fluttur aftur á gjörgæslu. Haft er samband við taugalækna á Landspítalanum sem vilja fá hann suður. Í varúðarskyni er Páll svæfður fyrir flutninginn, intúberaður og sendur með sjúkraflugi til Reykjavíkur í frekari rannsóknir og til aðhlynningar. Ekkert markvert kom fram í þeim rannsóknum sem skýrt gat veikindi Páls.

Það er fyrst eftir að hann er kominn á Landspítalann sem verður vart við hækkun á kreatín-gildum en það bendir til nýrnabilunar og er brugðist við í samræmi við það. Engar skýringar fundust á krankleikanum:

„Þrátt fyrir ítarlegar rannsóknir fannst engin ástæða fyrir meðvitundarskerðingu/óráði hans. Það greindist bráður nýrnaskaði, sennilega af völdum bráðs pípludreps. Það sáust engar sjúklegar breytingar á nýrum við ómun og ástandið batnaði fljótt undir innlögninni,“ segir í samantekt Snjólaugar Níelsdóttur, réttarmeinafræðings við meinafræðildeild Landspítalans.

Hvorki þarna, áður eða síðar, kom nokkuð fram sem renndi vísindalegum stoðum undir tilgátu um eitrun – hvað þá byrlun.

„Engin ástæða fyrir meðvitunarleysi fundist. (…) Undirliggjandi orsök bráðra veikinda er enn á huldu (…) …útskrifast við góða líðan,“ segir í læknabréfi undirrituðu af Ólafi Skúla Indriðasyni, sérfræðilækni á hjartadeild LSH en þar er langur listi af rannsóknum sem gerðar voru á sjúklingnum syðra án þess að nokkuð fyndist að.

Snjólaug réttarmeinafræðingur bætir við í lok sinnar samantektar: „Í fyrirliggjandi gögnum fundust engar handfastar vísbendingar um að reynt hafi verið að eitra fyrir honum“.

Allt þetta lá fyrir þegar lögreglu er blandað í málið með ásökun um að Eyrún hafi byrlað manni sínum svefnlyf. Þrátt fyrir skýra og afdráttarlausa niðurstöðu er það mál látið hanga árum saman. Þess utan beitti lögregla afar óvönduðum meðulum í tilraun til að byggja undir kenninguna, eins og síðar verður fjallað um.

Að lokum fór svo að aldrei var ákært fyrir byrlun, enda auðséð að ekki var nokkur möguleiki á að færa sönnur á slíkt afbrot. Engin læknisfræðileg gögn, engin vísindi, engin játning, engin byrlun. Eini staðurinn þar sem byrlun hafði tekið sér bólfestu var í kollinum á Páli Steingrímssyni.

Þetta hefur ekki aftrað hópi manna sem fylgja honum að málum frá því að enduróma enn í dag þann hugarburð að skýra megi skyndileg veikindi hans með ásökun um grafalvarlegan glæp.

Að byrla eða byrla ekki – þar er efinn

Sjálfur virtist Páll einnig víkja frá upphaflegri fullvissu sinni um eitrun sem hann hafði sagt öllum sem komu nærri honum eftir að hann staulaðist yfir til nágranna sinna.

Um 10 dögum eftir að hann var fluttur í sjúkraflugi til Reykavíkur er hann mættur í læknisskoðun hjá Sindra Ellertssyni Csillag, sérnámslækni á Akureyri. Hann finnur ekkert að sjúklingnum en tekur fram í skýrslu sinni 14. maí 2021 að Páll „…telur nú ekki að sér hafi verið byrlað eitur eða lyf“. Páll hafði sumsé sjálfur hafnað þarna byrlunarkenningunni sem var bara til í huga hans. Það átti eftir að breytast og kenningin endurvakin síðar þegar Páll víkur grunsemdum að Eyrúnu til lögreglu.

Áður en sagt er skilið við byrlunarkenninguna er rétt að tiltaka atriði sem gerir hana enn fjarstæðukenndari en það snýr að hinu meinta eitri sem, samkvæmt vitnisburði Páls, á að hafa verið ofskömmtun á svefnlyfinu Imovane. Þetta lyf er nokkuð algengt svefnlyf en virka efnið í lyfinu kallast zopiclone. Samkvæmt upplýsingum frá læknum og lyfsölum er það nær eingöngu afgreitt í 7,5 mg töflum og er hámarksávísun 28 töflur eða mánaðarskammtur.

Eftir ítarlega heimildaleit liggur ljóst fyrir að býsna erfitt er að valda manni alvarlegu tjóni, jafnvel fjörtjóni, með því einu að ofskammta honum Imovane.

Dæmi finnast um manndrápsmál þar sem lyfið kemur við sögu en þá aðeins sem hjálpartæki þar sem fórnarlömb eru kæfð eða þeim drekkt sofandi. Eftir talsverða heimildarleit finnst ekkert dæmi þar sem óyggjandi er að byrlun með Imovane, einu og sér, hafi leitt til dauða. Hins vegar eru mörg dæmi um að Imovane (eða virka efnið) sé notað við sjálfsvíg en þá og því aðeins virðist það ganga upp þegar ofskammtað er meðfram miklu magni áfengis eða öðrum sljóvgandi efnum eins og ópíötum. Algengasta viðbragðið við grun um ofskömmtun Imovanes er að leggja sjúkling í hvíldarstöðu og leyfa viðkomandi að sofa úr sér, undir eftirliti. Í einhverjum tilfellum er móteitur gefið, það sama og Páll fékk á Akureyri en hafði engin áhrif.

Annað sem gæfi skáldsögu um eitrun með Imovane falleinkunn er hversu illmögulegt er að koma því ofan í einhvern. Þetta eru pressaðar og hjúpaðar töflur sem ekki eru ætlaðar til upplausnar fyrr en eftir inntöku. Ástæðan er sú að bragð á Imovani er svo rammt að nánast er ógjörningur að koma því niður.

Töflurnar leysast ekki upp þótt þær liggi í vatni eða vökva og hrært í tímunum saman. Ef einhver hyggur á að mylja fjölda tafla niður (10-20 eins og meðal annars Páll hefur nefnt) og blanda duftinu í rúma hálfa dós af bjór myndi verða úr svo görótt og römm blanda að erfitt er að sjá nokkurn koma henni ofan í sig án þess að kúgast eða kasta upp.

Ef einhver sem þetta les hefur aðgang að Imovane getur hann/hún gert tilraun með að kljúfa eina töflu og setja örlítið af dufti úr sárinu á tungubroddinn. Það eitt mun duga flestum til að afskrifa kenningu um eitrun með fjölda mulinna taflna sem blandað hefur verið í lögg af bjór.

Í áliti sérfræðings, doktors í efnafræði með áralanga reynslu í lyfjaþróun sem blaðamaður ráðfærði sig við, er einnig bent á þá staðreynd að það er takmarkað sem hægt er að leysa upp í vökva af Imovane eða virka efninu í lyfinu.

Upplausnarmöguleiki við bestu kringumstæður, til dæmis við ríflegan stofuhita eða 25 C (upplausn í kældum vökva gengur verr), er 0,15 mg/ml. Ef Eyrún hefur skammtað sér ríflega þriðjung úr 330 ml. dós af bjór, eða 130 ml, eru 200 ml eftir í dósinni.

Hámarks upplausnargeta þessara 200 ml (að því gefnu að bjórinn sé hlandvolgur) er því rétt um 30 mg af lyfinu. Heimildum ber saman um að ef lítil alkahólblanda er í vökvanum – til dæmis 5% – geti upplausnin orðið aðeins meiri en þó sé aukningin óveruleg. Sé ráð fyrir því gert og miðað við 0.2 mg/ml er upplausnargetan í 200 ml um 40 mg af efninu. Hér er því um að ræða hámarksupplausn sem svarar til fjögurra eða fimm 7,5 mg taflna.

Magnið er langt undir því að teljast framkalla alvarleg, jafnvel banvæn eituráhrif, samkvæmt heimildum, þegar haft er í huga að Páll var hraustur tveggja metra maður, hafði oft áður tekið lyfið og því með nokkurt þol, var ekki að taka önnur lyf sem skiptu máli vegna samverkandi þátta og var heldur ekki undir áhrifum áfengis. Svona magn ætti undir þessum kringumstæðum ekki að framkalla lífshættuleg eitrunaráhrif.

Óvönduðum meðulum beitt

Lögregluembættið á Norðurlandi eystra ætlaði samt seint að sætta sig við að þurfa að sleppa hendinni af byrlunarkenningunni. Í því skyni fór það gróflega út fyrir ramma þess sem talist getur eðlilegt við rannsókn sakamála. Þannig sendi Eyþór Þorbergsson, aðstoðarsaksóknari og staðgengill Páleyjar Borþórsdóttur lögreglustýru, spurningar til Svövu Þórðardóttur, lyfjafræðings hjá Rannsóknarsetri Háskólans í lyfjafræði (í erindi dags. 24. mars 2023) og þar eru settar fram í meira lagi hæpnar fullyrðingar í spurningum fyrir mögulegt sérfræðivitni.

Þar segir meðal annars „Að sögn brotaþola töldu læknar á nýrnadeildinni líklegast að hann hefði orðið fyrir einhvers konar eitrun“. Þarna er lögregluembættið að leggja upp með yfirlýsingu Páls um það sem hann fullyrðir að læknar hafi sagt sér en það hlýtur að teljast óforsvaranlegt að byggja á orðum Páls í stað þess að leita beint eftir áliti lækna nýrnadeildar. Miðað við öll þau sjúkragögn sem liggja fyrir í málsgögnum er afar sérkennilegt að ekki var leitað eftir áliti lækna nýrnadeildar.

Sýnu alvarlegri er eftirfarandi setning: „Þar sem brotaþoli var meðvitundarlaus við komu var ekki farið að taka sýni útaf hugsanlegri eitrun enda vaknaði ekki grunur hjá brotaþola um að hann hefði orðið fyrir slíku af mannavöldum fyrr en síðar“.

Hér er vísvitandi farið með ósannindi. Í að minnsta kosti fjórum skýrslum heilbrigðisstarfsmanna og vitnaskýrslu af nágrönnum er þess getið að Páll hafi tjáð sig um eitrun eða byrlun – við nágranna, við sjúkraflutningamenn og við komu á bráðamóttöku.

Páll var sumsé ekki meðvitundarlausari en svo að hann gat sagt öllum sem voru að sinna honum frá þessari byrlunarkenningu. Á þeirri forsendu var brugðist við með skönnun fyrir eitri og í ofanálag gefið móteitur í tvígang við mismunandi eiturflokkum. Þar var engin svörun og ekkert eitur fannst.

Vitaskuld kallar það á skýringar hvers vegna lögreglumaður, á lokastigi rannsóknar þegar allt ofangreint liggur fyrir, reynir að afvegaleiða mögulegt sérfræðivitni með því að gefa viðkomandi kolrangar upplýsingar og upplognar forsendur. Það er eins og embættið hafi lagt lykkju á leið sína í þeim tilgangi að gera úrslitatilraun til að byggja undir byrlunarsöguna og hagrætt staðreyndum í því skyni.

Klámsíminn

Víkur þá sögunni aftur til örlagakvöldsins á Akureyri 3. maí árið 2021. Óumdeilt virðist að eftir að Páll hafði lagst til svefns hafi Eyrún farið afsíðis með síma hans og skoðað þau samskipti sem þar var að finna. Fékk hún þar staðfestingu á skriflegu formi á því sem hún hafði orðið vitni að við að heyra tón og innihald símtala. Þegar hún verður vör við að nágrannar hafa kallað á sjúkrabíl til að flytja Pál á bráðamóttöku fer hún á sjúkrahúsið og tekur símann með sér. Fylgir honum einnig í sjúkraflugi til Reykjavíkur daginn eftir. Á meðan bráir af eiginmanninum skoðar hún innihald símans betur og fær þar staðfestingu á grun sínum um að hann sé í tygjum við aðrar konur því Páll hafði á síma sínum myndbandsupptökur sem sýndu hann í kynlífi við aðrar konur en hana.

Eyrún vitnar síðar um að hún hafi í símanum séð samskiptagögn sem að hennar mati fólu í sér aðför að lýðræðinu. Það hafi verið kveikjan að því að hún hafi, að sögn hennar, farið með símann í höfuðstöðvar RÚV í Efstaleiti og skilið hann þar eftir í sólarhring. Þar er Eyrún ein til frásagnar því starfsfólk RÚV neitaði að svara spurningum um þetta og beittu fyrir sig ákvæðum laga um þagnarskyldu. Þeim sé m.ö.o. óheimilt að svara spurningum sem geta eftir atvikum snúið að meintum heimildarmönnum. Lögreglan hefur það að engu að blaðamennirnir eru þarna heftir af þagnarskyldu og þráspyr starfsfólk sem einvörðungu er hægt að álíta sem hvatningu til lögbrota. Það á væntanlega ekki að vera hlutverk lögreglu.

Talsverð vinna fór í að reyna að staðsetja símann í Efstaleiti en það tókst aldrei með tæknirannsóknum. Samkvæmt skýrslu um þessa rannsókn var síminn tengdur við ýmis farsímamöstur dagana 4.- 6. maí árið 2021; í Fossvogi, Síðumúla, Furugerði, Hvassaleiti og Kringluturni. „Skv. ofansögðu má ætla að farsíminn hafi verið staðsettur í Fossvogi, Leitunum og/eða Gerðunum í Reykjavík á umræddu tímabili,“ segir í skýrslunni. Nákvæmara varð það ekki.

Víða hefur verið ranglega fullyrt að síminn hafi verið staðsettur í Efstaleiti og því til sanninda vitnað í son Páls sem skoðað hafi símtækið síðar. Það skýtur því skökku við að í skýrslu sem tekin er af syninum um það mál, en þó ekki fyrr en á lokastigi rannsóknar, er ekkert sem rennir stoðum undir það – raunar þvert á móti: „hann persónulega hafi ekki séð að síminn hafi farið í Efstaleiti“, segir sonurinn samkvæmt yfirheyrsluskýrslu. Hann hafi, á meðan Páll lá skamma legu á Nýrnadeild Landspítalans, reynt að staðsetja símann og segir svo frá því yfirheyrslu: „Þá fari hann á „Find My Samsung“. Þar sjái hann að slökkt sé á símanum við Olís á Akureyri“.

Allt að einu var það svo að Ríkisútvarpið flutti engar fréttir sem með einum eða öðrum hætti gætu hafa stafað af þessu símtæki.

Nokkru eftir að Páll hafði að fullu jafnað sig á óútskýrðum veikindum sínum birtu Kjarninn og Stundin fréttir sem byggðar voru á innri samskiptagögnum og af spjallþræði svokallaðrar skæruliðadeildar Samherja. Þetta virðast aðallega hafa verið samskipti á spjallforritinu WhatsApp. Þótti þar ýmislegt fréttnæmt af þeim sem frá sögðu, svo sem áform um að hafa áhrif á prófkjörsbaráttu í stjórnmálaflokki, leiðtogakjör í verkalýðsfélagi blaðamanna sem og vangaveltur um hvernig hindra mætti uppljóstrarann Jóhannes Stefánsson í að komast til Namibíu í því skyni að bera þar vitni í málarekstri yfir meintum mútuþegum Samherja í æðstu stjórn ríkisins. Þess utan var þar til umfjöllunar hvernig liðshópurinn gæti grafið undan blaðamönnum sem fjallað höfðu um Samherjamálið.

Ekkert hefur komið fram um það hvernig Stundin og Kjarninn komst yfir þau gögn sem þarna er byggt á. Blaðamenn þessara miðla sem settir voru á sakamannabekk neituðu að tjá sig um uppruna fréttanna á grundvelli þeirrar lagaskyldu sem á þeim hvílir um vernd heimildarmanna. Að neita að svara er ekki þeirra réttur, það er þeirra skylda.

Vert er að taka fram að auk Páls skipstjóra og Örnu McClure lögmanns tilheyrðu þeir Þorbjörn Þórðarson og Jón Óttar Ólafsson þessum kjarnahópi „skæruliðadeildarinnar“ (nafngiftin er komin frá þeim sjálfum). Þorbjörn er fyrrverandi fréttamaður sem tók lögfræðipróf og snéri sér síðan að áróðursstarfi (PR) og varð síðar fastur starfsmaður Samherja. Jón Óttar er fyrrverandi lögreglumaður hjá sérstökum saksóknara og fór þaðan við lítinn orðstír en seldi síðan út þjónustu sem hægt er að kalla einkaspæjarastörf. Síðar kom á daginn að hann átti fleiri viðskiptamenn en Þorstein Má Baldvinsson og hans stórfyrirtæki.

Rétt er að geta þess að fréttir af starfi og samskiptum þessa skæruliðahóps vöktu mikla athygli í samfélaginu og almenna hneykslan. Svo langt var gengið að meira að segja Samherjafyrirtækið sá ástæðu til að biðjast afsökunar á framferði þessa hóps sem taldi sig vinna í umboði fyrirtækisins.

Talsverð vinna var sett í tæknirannsókn á mögulegri afritun af þessum síma Páls en hún leiddi það helst í ljós að útilokað er að afrita WhatsApp-samskipti af einum síma yfir á annað símtæki. Öryggisstillingar og dulkóðun samskiptanna er þannig háttað að það útilokar afritun.

Í rauninni er afar sérstakt að fara í þá vegferð að reyna að rekja gögn umræddra upplýsinga sem leiddu til fréttaflutnings á Stundinni og Kjarnanum. Aldrei lá almennilega fyrir hvaða brot ættu þarna að hafa verið framin. Vert er að hafa í huga að það er ekkert sem bannar blaðamönnum að vera viðtakendur samskipta af þessu tagi og eftir atvikum flytja af þeim fréttir, teljist birtingin vera í almannaþágu. Fallið hafa á Íslandi stefnumarkandi dómar þar sem kveðið er upp úr um þennan rétt, jafnvel þó að samskiptin sem vitnað hafi verið til kunni að teljast ærið persónuleg, samanber hið svokallaða Jónínumál (sjá Hæstaréttardóm í máli 541/2005).

Það virtist glitta í þann skilning hjá lögregluembætti í umdæmi Samherja að glæpurinn hafi helst falist í því að segja fréttir sem komu illa við fyrirtækið.

Leitað að höggstað

Líklegast hefur lögreglunni verið fullkunnugt um að hún væri þarna á afar hálum ís og í mjög vafasamri vegferð. Því varð að leita annarra leiða til að búa til einhvern annan glæp og ákveðið að byggja undir tilraun til að koma höggi á blaðamennina með því að hengja sig á heimaklám Páls skipstjóra. Þar ákvað lögreglan að æða út í forarsvað lögleysu. Blaðamenn voru sum sé rannsakaðir á forsendum um meint brot á nýsettum lögum um stafrænt kynferðisofbeldi. Þetta var í fyrsta sinn sem þessari viðbót í hegningarlögum var beitt.

Þverpólitísk samstaða hafði ríkt um þessa lagasetningu sem þótti mikil réttarbót og var afleiðing af grasrótarbaráttu þar sem ungar konur voru í forystu um þá ósk að löggjafinn tæki á vanda sem sprottinn var upp í nýjum veruleika tækniheimsins og krafa gerð um að kynferðisleg friðhelgi yrði vernduð í hinum stafræna heimi. Þingmenn virtust fullkomlega meðvitaðir um að þessum lögum yrðu mögulega misbeitt og slógu því varnagla. Þingmenn vildu ekki að lögin yrðu „misnotuð til þess að hafa kælingaráhrif á frjálsa fjölmiðlun á Íslandi“, eins og þingmaðurinn Þórhildur Sunna Ævarsdóttir sagði í ræðustól 22. febrúar árið 2022 en hún hafði mælt fyrir sameinuðu nefndaráliti til stuðnings frumvarpinu ári áður. Því var með skýrum hætti lagt fyrir að fjölmiðlar væru undanskildir þessu lagaákvæði. „Nú hefur lögreglan á Akureyri tekið að sér að hunsa þennan skýra vilja löggjafans“, sagði þingmaðurinn í ræðustól þegar ljóst varð á hvaða vegferð lögreglan var.

Það hlýtur að kalla á rannsókn hvernig á því stendur að réttarbót sem knúin var fram eftir grasrótarbaráttu kvenna og sem með afdráttarlausum hætti undanskilur blaðamenn í störfum sínum, bæði samkvæmt lögunum sjálfum og lögskýringargögnum, er misbeitt fyrir hagsmuni Samherja og hálfsextugan skipstjóra á Akureyri. Með því að setja blaðamenn á sakamannabekk á grundvelli kolrangrar túlkunar laganna er lögregluvaldið að fara algerlega á svig við lögin. Slökkviliðið gerist brennuvargur.

Þá er einnig alveg ljóst að ekkert af þessu klámefni fór í neina dreifingu. Þó að blaðamenn Stundarinnar og Kjarnans hafi neitað að tjá sig um heimildarmenn – eins og þeim er skylt – gátu þeir staðfest að þeir hefðu aldrei séð neitt heimaklámefni frá Páli skipstjóra. Enginn kannast við að hafa séð myndefnið, né þá heldur að örli á áhuga neins staðar, að því er virðist, á að sjá það. Þetta er enda einkamálefni. Eyrún virðist hafa sent sjálfri sér eitthvað af þessum myndbandsupptökum sem sönnuðu hjúskaparbrot eiginmannsins. Eins má lesa í málsgögnum að hún veltir upp spurningum um hvort viðföng þessa myndefnis hafi verið meðvituð um upptökurnar og spyr sig auk þess hvort hún sjálf hafi án vitundar verið viðfang þessa áhuga á að taka upp myndefni af þessu tagi. Ekki verður séð af málsgögnum að þeir angar málsins hafi verið rannsakaðir.

Eina dreifingin sem í rauninni er hægt að tala um á þessu efni virðist vera innan lögregluembættisins á Akureyri en í málsgögnun er ljósmynd af geisladiski lögregluembættisins sem merktur er með tússi: „Kynlífsmyndbönd úr farsíma PS“. Þar eru einnig myndir af möppum af umræddum geisladiski en af einhverjum ástæðum þótti lögreglu sæmandi að sýna skjámyndir úr upptökunum sem augljóslega sýndu kynlífsathafnir. Kaldhæðnislegt er til þess að vita að eina staðfesta dreifing kláms í umræddu máli var sú sem lögreglan á Akureyri stóð fyrir.

Fyrsta saga Páls

Einnig er vert að nefna að það er langt í frá svo að rökleg samfella sé í því hvert grunur Páls beinist. Hann virðist hafa haft grun um að átt hafi verið við símann hans á meðan bráði af honum á sjúkrahúsi syðra. Eins virtist hann, eftir endurkomu til Akureyrar, sakna tölvu sem vekur hjá honum grunsemdir. Sama dag og hann lýsir því yfir við lækni á Akureyri að sér hafi ekki verið byrlað eða 14. maí árið 2021 fer hann inn á lögreglustöð á Akureyri og kærir þar glæp. Hann segir að á meðan hann hafi verið í veikindum sínum hafi margoft verið reynt að fara inn á reikninga hans á Facebook, Google, Messenger og heimabanka í Landsbankanum.

Í skýrslu lögreglunnar er ritað: „Páll sagði að í símanum hans væru gögn sem tengust Samherja og Namibíu, trúnaðargögn og því væri um að ræða mjög viðkvæm gögn sem ættu ekki erindi við almenning, eins og hann orðar það. Þá sagði Páll einnig að nú væri fartölva hans einnig horfin og að hann vissi ekkert hvar hún væri niðurkomin.“

Hvað þurfti að fela?

Þessi orð Páls samkvæmt skýrslunni á þá leið að í símanum hefðu verið trúnaðargögn sem tengdust Samherja og Namibíu eru áhugaverð í ljósi þess sem hann segir sjálfur frá síðar í viðtali á Útvarpi Sögu (9. apríl árið 2025). Þegar lögregla fór fram á það að Páll skildi símtækið eftir hjá lögreglu til þess að hægt væri að rannsaka það brást hann við beiðninni með því að hringja í Þorstein Má Baldvinsson.

„Getur þú ekki frestað þessu um einn dag“, segir þá forstjórinn við Pál, að sögn hans. Eftir að hafa lagt fyrir Pál að fresta því um sólarhring að afhenda símann stefnir Þorsteinn honum á fund með einkaritara sínum í símaverslun á Akureyri, þar sem nýtt símtæki er keypt fyrir hann á reikning Samherja. Hann virðist aldrei hafa verið spurður að því, að séð verður, hvort eitthvað hafi verið átt við símann, til dæmis gögnum eytt, á þeim tíma sem líður þar til símanum er loks skilað inn til lögreglu.

Það er að minnsta kosti nokkuð vel staðfest að einhverju var eytt af símtækinu, sum sé einhverjum af einkakynlífsmyndböndum Páls, á meðan hinkrað var með að skila símtækinu til lögreglunnar, að undirlagi Þorsteins Más.

Ekki fæst séð að eftir því hafi verið grennslast hvort einnig hafi horfið þaðan „trúnaðargögn..mjög viðkvæm“ sem „tengdust Samherja og Namibíu“.

Eftirtektarvert er að Eva lögmaður Páls hefur lagt ofuráherslu á að grennslast fyrir um einhverja meinta „klónun“ símtæksins, þó að tæknilegar forsendur slíkrar „klónunar“ sé illskiljanlegar en jafnvel hefur verið hvatt til gassalegra aðgerða svo sem húsleita í því skyni að finna gögn. Rökstuðningurinn fyrir þörfinni á þessum aðgerðum hefur alltaf snúið að einhverju sem kalla mætti viðkvæm einkamálefni og jafnvel hefur verið vísað til hagsmuna barna Páls í því samhengi.

Í ljósi lýsinga á gögnum í símanum í maí árið 2021 og aðildar forstjóra Samherja að því að fresta afhendingu símans til lögreglu er vert að velta upp þeim möguleika að áhyggjur af gögnunum snúi síður að fjölskylduhagsmunum og einkalífi en fremur að hagsmunum Þorsteins Más sem ennþá hefur réttarstöðu sakbornings í Samherjamálinu á meðan önnur mál sem snúa að blaðamönnum eru úr sögunni.

Grunaði spæjarann

Hitt vekur ekki minni athygli en það er hvern Páll grunar um græsku svo vitnað sé í lögregluskýrslur: „Aðspurður um hvort hann hefði einhvern grunaðan um að hafa farið í síma hans og stolið fartölvu hans, nefnir hann Jón Óttar Ólafsson, sem er samstarfsmaður hans hjá Samherja. Páll nefndi að hann hefði sést á Akureyri þessa sömu helgi og hann hefði skyndilega veikst sem og fyrir utan íbúð sem Páll á í Fellsmúla [innsk. Í Reykjavík]. Páli fannst þetta skrítið þar sem Jón Óttar er búsettur í Smárarima [X] sem er [í] talsverðri fjarlægð frá Fellsmúla“.

Engar frekari skýringar birtast í þeim málsgögnum sem blaðamaður hefur aðgang að sem varpa ljósi á það af hverju Páll skipstjóri ákveður þarna að varpa grun á samverkamann sinn innan Skæruliðadeildar Samherja þegar hann kærir til lögreglu tölvuþjófnað og tölvu- og/eða símainnbrot. Það sjást ekki merki þess að lögregla hafi kallað Jón Óttar fyrir og spurt hann út í grun Páls eða leitað staðfestingar á því hvort hann hafi verið að sniglast fyrir utan heimili Páls á Akureyri og íbúðina sem hann átti í Reykjavík.

Á þessum tíma var Jón Óttar í ýmsum verkefnum fyrir Samherja og hafði meðal annars farið til Namibíu í erindum fyrirtækisins. Hann hafði einnig um nokkurt skeið rekið njósnaþjónustu sem síðar var upplýst um að hafði þjónað öðrum auðmönnum eins og Björgólfi Thor Björgólfssyni.

Í öllu falli er þessi kæra ekki til marks um mikið traust innan skæruliðadeildarinnar. Þess þá heldur er hún til marks um trúverðugleika vitnisburðar Páls skipstjóra. Páll breytti enda sögu sinni oftar en einu sinni og oftar en tvisvar, bæði hvað varðar símamálið og hitt hvort honum var byrlað eða ekki.

„Ég hef aldrei kært neinn aðila,“ sagði svo Páll í viðtali við Útvarp Sögu þann 9. apríl 2025, þrátt fyrir að það liggi fyrir lögregluskýrsla þar sem hann tilkynnir Jón Óttar til lögreglu og fellir á hann grun. Þessi orð eru einnig á skjön við skýrslu lögreglunnar á Akureyri sem greinir frá heimsókn Páls 20. og 21. maí árið 2021 þar sem hann kærir Eyrúnu.

Ný saga verður til

Í rannsóknargögnum er einnig að finna undarlega vendingu hjá Páli sem kemur fram þegar langt er liðið á rannsókn málsins eða rúmlega eitt og hálft ár.

Í skýrslu sem dagsett er 19. janúar árið 2023 er greint frá því að Páll hafi gengið inn á lögreglustöð og kynnt nokkuð hjartnæma frásögu af samskiptum við Eyrúnu sem hann segir að átt hafi sér stað 2. júlí árið 2021.

Sagan er á þá leið að hann hafi í ökuferð séð til bifreiðar Eyrúnar við kirkjugarðinn við Lögmannshlíð ofan Akureyrar. Hann hafi farið að athuga með hana, uppfullur af áhyggjum, því að hún hefði mánuði áður fundist við leiði föður síns þar sem hún lá og sagðist vilja deyja.

Páll hafi farið í garðinn og séð Eyrúnu liggja hágrátandi á túni sunnan við kirkjugarðinn og talað um að vilja deyja. Hann hafi reynt að hugga hana en þá hafi hún sagt að hún vildi segja Páli hvern hún hefði látið hafa símann, áður en hún myndi deyja. „ [Eyrún] hefði þá sagt honum að hún hefði látið Helga Seljan hafa símann hans,“ segir í vitnaskýrslunni.

Skýringin sem hann gaf á því að hafa lumað á þessum upplýsingum í á annað ár voru helstar þær að hann hefði viljað vernda dóttur þeirra hjóna sem átti að barna þessa sögu með upplýsingum um að hún hefði séð símanúmer og netfang Helga á miða hjá móður sinni.

Þarna, þegar frekar augljóst var orðið að sakarannsókn gegn hópi blaðamanna á RÚV, Kjarnanum og Stundinni var við það að fjara út, þá reynir Páll að bæta einu nafni á listann – nafni blaðamanns sem hann hafði farið ófögrum orðum um samkvæmt vitnisburði Eyrúnar. Lögreglan virðist ekki gera mikið með þessar „nýju“ upplýsingar.

Þegar þessi saga var borin undir Eyrúnu sagði hún hana tóman þvætting. Við lestur yfirheyrsluskýrslu má augljóslega greina að hún firrist við að heyra lýsingar af meintri umhyggju fyrrverandi eiginmanns gagnvart sér. „Ég get fullvissað þig um það Jónas [innsk. lögreglum.], að hann Páll hefur ekki áhyggjur af mér. Hvorki andlega né líkamlega“. Jónas lögreglumaður spyr þá: „Getur þú eitthvað fabúlerað um það af hverju Páll er að halda þessu fram að Helgi Seljan hafi fengið símann hans?“ Eyrún svarar: „Það eru bara hans hugarórar“.

Að endingu verður í þessum kafla að taka fram að hæpið er að tala um „símastuld“ í samhengi við þennan anga málsins. Til þess að hægt sé að tala um þjófnað í skilningi laga verður að liggja fyrir ásetningur um brot í hagnaðarskyni. Þó að símtækið hafi um stund verið í vörslu Eyrúnar, eiginkonunnar, á meðan Páll skipstjóri var að ná – býsna skjótum – bata, er verulega frjálslegt, ef ekki beinlínis rangt, að tala um stuld í þessu samhengi, enda rataði símtækið aftur í hendur eigandans.

Glæpurinn

Þegar farið er í saumana á málsgögnum í þessu makalausa máli er ekki að undra að það hafi koðnað algerlega niður gagnvart blaðamönnum sem bornir voru þungum sökum. Rannsókninni var hætt. Það fannst enginn glæpur. Byrlunarmálið var ekki um neina byrlun. Símastuldsmálið var ekki um neinn símastuld. Engin sönnun fékkst um afritun gagna fyrir utan kynlífsmyndböndin sem Eyrún virðist hafa sent sjálfri sér í pósti. Engin sönnun fannst um aðra miðlun á heimaklámi Páls. Þá má einnig fullyrða að sá afar viðkvæmi og persónulegi angi málsins hefði aldrei orðið á vitorði almennings nema fyrir þær sakir að lögreglan á Norðurlandi eystra gerði hann að meginatriði og hálmstrái í þessari glórulausu sakarannsókn.

Alls tók það á fjórða ár að komast að þeirri niðurstöðu að blaðamenn hefðu engin lög brotið. Það er sérstakt rannsóknarefni hvað liggur að baki þeim rembingi embættisins að reyna að koma höggi á blaðamennina. Og það er líklegast þar sem eini glæpurinn finnst í þessu máli – í fullkomlega óeðlilegum framgangi embættis Páleyjar Borgþórsdóttur lögreglustýru og Eyþórs Þorbergssonar, staðgengils hennar.

Í því samhengi er vert að benda á að Samherji er kjölfesturisi í atvinnulífi og samfélagi á starfssvæði þeirra.

Þessir embættismenn fóru í starfi sínu langt út fyrir mörk hins eðlilega og virtust leggja lykkju á leið sína í tilraunum til að koma höggi á blaðamennina en einnig Eyrúnu, fyrrverandi eiginkonu Páls. Þannig kærði Arna McClure Eyrúnu fyrir umsáturseinelti. Málið fékk skjóta afgreiðslu hjá embættinu og ákæra var gefin út gegn henni. Sakarefnin virtust helst þau að Eyrún hringdi dyrabjöllu hjá Örnu og setti enn fremur ljósrit af umfjöllun um skæruliðadeildina i póstkassa hennar og móður hennar. Það mál var svo skelfilega illa undirbyggt og á svo veikum grunni að dómari henti því út með sýknu og aðfinnslum sem ekki er hægt að lesa öðruvísi en harða gagnrýni á slæleg vinnubrögð saksóknara í umdæmi Páleyjar.

Einnig er fordæmalaust að þegar málum var lokað gaf embættið út yfirlýsingar um að þó mál hefðu fjarað út væri nú ekki þar með sagt að sakborningar væru saklausir. Fáheyrt er að slíkar dylgjur séu látnar fylgja málalokum af þessu tagi. Nánast er hægt að fullyrða að slík vinnubrögð eru án fordæma, enda ganga þau algerlega á skjön við grunnreglur réttarríkisins og hlutverk valdstjórnarinnar.

Skeytingarleysi gagnvart því að setja hóp blaðamanna á sakamannabekk, án þess að nokkrar röklegar forsendur undirbyggðu það, ósaði af starfsmönnum embættis Lögreglunnar á Norðurlandi eystra. Þegar héraðsdómari féllst á röksemdir eins blaðamannsins um að ólögmætt væri að boða hann í skýrslutöku (þeim dómi var snúið í Landsrétti) brást Eyþór Þorbergsson, staðgengill lögreglustjóra og aðstoðarsaksóknari, ókvæða við og sagði í viðtali: „Ef þú þolir ekki gagnrýni um sjálfan sig [sic] og það má segja um blaðamenn líka, eiga menn bara að vera í blómaskreytingum. […] Já sumir ættu að vera í blómaskreytingum“.

Þó að lögreglurannsóknin hafi koðnað niður hafa málsaðilar ekki látið deigan síga og halda áfram óþverralegum málflutningi gagnvart fjölmiðlafólki – sem í heild sinni, með og án aðkomu embætta á Norðurlandi eystra, er svo alvarleg aðför að blaðamennsku í landinu að eftir hefur verið tekið af alþjóðlegum samtökum og erlendum fjölmiðlum sem láta sig fjölmiðlafrelsi varða.

Erindisleysa til Alþingis

Málsaðilar sem hafa ekki lengur heilt fjórðungsembætti lögreglu og saksóknara til að vinna skítverkin fyrir sig hafa reynt að þyrla málum inn í sali Alþings með heimskulegri kröfu um skipan heillar rannsóknarnefndar en erindi þess efnis var sent stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins á liðnu ári. Hundruð síðna af málskjölum voru send til nefndarinnar í því skyni að fá fram skipun rannsóknarnefndar í máli þar sem lögregluvald og saksóknarar höfðu farið í fullkomna erindisleysu – og gefist upp.

Þó að Vilhjálmur Árnason, formaður nefndarinnar, hefði ekki lesið gagnapakkann, nokkuð sem hann viðurkenndi, aftraði það honum ekki frá því að fara í fjölmiðla með dæmalaust gaspur um inntak málsins. Í viðtali á Útvarpi Sögu þann 19. mars árið 2025 dró hann málið saman og felldi dóma: „Það er alveg vitað að Páli var byrlað og símanum hans var stolið og honum var komið í hendur Ríkisútvarpinu og þar var síminn afritaður og það voru birt gögn úr þeirri afritun á Kjarnanum og Stundinni“. Miðað við þessa afgreiðslu þingmannsins, sem hefur ekki nokkra stoð í málsgögnum, telst það ef til vill til skaðaminnkunaraðgerðar að Vilhjálmur hætti lögreglustörfum árið 2013 eftir áratug í því starfi og settist á þing fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Maður sem dregur svona ályktanir á engum forsendum er beinlínis hættulegur í starfi sem lögreglumaður. Viðkomandi er skaðlausari sem gasprandi þingmaður.

Og áfram var reynt að tutla hina sjálfdauðu belju með því að láta Pál skipstjóra höfða einkamál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur gegn Þóru Arnórsdóttur, fyrrverandi ritstýru Kveiks og gegn Ríkisútvarpinu. Þar var Páll fengin til að krefjast milljóna í miskabætur. Málsskjöl úr erindisleysu Akureyrarlögreglunnar voru það sem aðallega virtist innsent í þessu einkamáli og lögmaður Páls kallaði aðeins fyrir þrjú vitni, hann sjálfan, Örnu McClure og greinarhöfund. Stefna þess sem þetta ritar fyrir dóm var hin undarlegasta því lagt var upp með að birting hans á samfélagsmiðlum á broti samskipta Páls og Örnu úr skæruliðadeildinni þætti einhver sönnun um einhvern meiri aðgang að samskiptagögnum Skæruliðadeildar en allur almenningur hafði. Með einfaldri netleit mátti þó sjá að samskiptin sem í var vitnað birtust 17 mánuðum áður á vef Stundarinnar.

Dómur í þessu einkamáli féll 6. maí síðastliðinn og finna má niðurstöðuna á vef Héraðsdóms Reykjavíkur (mál E-3764/2025). Þar rekur Sindri M. Stephensen, dómari málið ítarlega og kemst að sömu niðurstöðu og greinarhöfundur varðandi símamálið. Það voru ekki færðar sönnur á eitt eða neitt. Páll var látinn vaða í vonlaust einkamál og ætlast til að framburður hans væri tekinn alvarlega þegar blasti við að hann er margsaga.

Trúverðugleiki Páls í þessu máli, samkvæmt málsskjölum og fyrir dómi, er enginn, að mati dómara. Í dómi segir Sindri: „Framburður stefnanda [Páls] hjá lögreglu og fyrir dómi tekur mið af því að hann er ekki til vættis um atvik máls, og virðist hann hafa beint sjónum að mismunandi einstaklingum meðan málið var til meðferðar hjá lögreglu í ljósi ýmiss konar upplýsinga og eftir atvikum getgáta um það sem átti sér stað. Ekki eru forsendur til þess að leggja lýsingu hans á samskiptum við fyrrverandi eiginkonu sína [Eyrúnu] til grundvallar um sönnun atvika“.

Dómari vill heldur ekki leggja vitnisburð Eyrúnar til grundvallar niðurstöðu, nema því aðeins að hann „fái trausta stoð í öðrum gögnum málsins“. Eins vitnar dómari í eigin orð Eyrúnar varðandi vitnisburð hennar hjá lögreglu um að „reynt hafi verið að ná umræddum upplýsingum upp úr henni í þrjú ár sem hefði verið gert með offorsi, ofsóknum, andlegu ofbeldi og ógeði“.

Þess má geta að fram kemur í málsgögnum að Páll leitaði eftir fundum með fyrrverandi eiginkonu sinni á meðan rannsókn málsins stóð, að því er virðist undir yfirskini sáttarhugar, en bar þá með leynd á sér upptökutæki og hljóðritaði samtölin.

Eftir rakningu á málavöxtum, tæknirannsóknum og samskiptum aðila segir Sindri dómari í niðurstöðu: „Þannig verða engar ályktanir dregnar af umræddum samskiptum (…) um að [Þóra] eða aðrir starfsmenn [RÚV] hafi móttekið farsíma [Páls], brotist inn í hann, afritað hann og sent gögn úr honum á aðra fjölmiðla. Raunar verður ekki ráðið af gögnum málsins hvort farsíminn hafi verið afritaður í heild á umræddum tíma þótt fjölmiðlarnir [Stundin] og [Kjarninn] hafi birt upplýsingar úr honum á tímabilinu sem hér um ræðir“.

Á mannamáli er hægt að segja að Páll hafi skíttapað þessu máli og var honum gert að greiða 1,4 milljón í málskostnað til Þóru og RÚV. Hann hefur ýjað að því að áfrýja þessu galna máli til Landsréttar, enda virðist ekki skorta aura í ónæðismálsóknarsjóði Samherja.

Þóra hefur sjálf eftir dómsuppsögu kallað eftir því að löggjafinn taki á málssóknum af þessu tagi sem erlendis eru kallaðar SLAPP (skammstöfun fyrir „strategic lawsuit against public participation“) en þess háttar lögsóknir eru nú víða á Vesturlöndum taldar ein alvarlegasta þöggunar- og kælingaraðferð gegn frelsi fjölmiðla. Auðugir aðilar ausa fé í tilgangslausar og oft dýrar málssóknir í ónæðisskyni til þess að vekja ótta og þá von að gagnaðilar verði þurrausnir peningalega þegar þeir þurfa að taka til varna. Evrópusambandið brást við þessu ónæðislögsóknum nýverið með lagasetningu og sama er til skoðunar víðar.

En sá glæpur sem eftir stendur eftir allt það moldviðri sem hér hefur verið rakið og ætti fremur að koma til kasta opinberrar rannsóknar en byrlunarmál án byrlunar og símamál án símasstuldar er framganga lögreglu í þessu máli. Það er grafalvarlegt þegar lögregla fer á svig við lög og misbeitir valdi sínu. Þá er grafið undan grunnstoðum réttarríkisins með svo alvarlegum hætti að það getur ekki staðið án viðbragða.

Fórnir

Nú ætti að liggja nokkuð ljóst fyrir að þessi aumlegi farsi sem hér hefur verið til umræðu var magnaður upp til þess eins að slá ryki í augu fólks og beina athyglinni frá aðalmálinu: Samherjamálinu sjálfu sem lengi hefur verið til rannsóknar. Þar er Þorsteinn Már Baldvinsson, aðaleigandi og áður forstjóri fyrirtækisins, á meðal sakborninga.

Allt það kjaftæði sem farið hefur um samfélagið um byrlun og símastuld, magnað upp af heilu löggæsluembætti og blásið út af óvönduðu fólki tengdu dagblaði sem verið hefur ötull málsvari stórútgerðarhagsmuna, enda að stórum hluta haldið á lífi með milljarðainnspýtingu frá þeim hagsmunum, hafði – og hefur – þann eina tilgang að þyrla upp moldviðri úr engu.

Harmsaga felst í því að það sem undir eðlilegum kringumstæðum er einkamál hjóna sem fóru í gegnum erfiðleika og að lokum slit á sínu hjónabandi hefur verið misnotað í því skyni að slá ryki í augu fólks. Einkar ósmekklegt er að Páll skipstjóri hafi þannig til dæmis ákveðið að setja fyrrverandi eiginkonu sína, sem við höfum hér kallað Eyrúnu, á gapastokk og fórnað henni í málsvörn fyrir leiðtoga sinn, tugmilljarðamæringinn Þorstein Má Baldvinsson.

Sauðtryggðin sem þessir fótgönguliðar, skæruliðar og aðrir þjónar sýna leiðtoga sínum er umhugsunarverð. Hún kann að skýrast af taumlausri aðdáun eða dýrkun, umhyggju fyrir eigin efnahag og stöðu, ótta við afleiðingar þess að lenda röngu megin við hann eða bland af þessu öllu. Skyldi aldrei flökra að þeim trygglyndu að sauðir eru frekar umhyggjulaust leiddir af hirðinum út undir húsvegg til að mæta þar örlögum sínum, þá og þegar það hentar?

Mál Íslands

Að lokum er ljóst niðurstaða verður fljótlega að birtast í Samherjamálinu. Það var fimm ár í rannsókn sem í sjálfu sér er ekki óeðlilega langur tími fyrir svo umfangsmikið mál með alla sínar flóknu og fjölþjóðlegu hliðar. Aldrei er gott að sakborningar sitji lengi á sakamannabekk og allir eiga sinn rétt á eins skjótri málsmeðferð og kostur er. Áður en menn fella samt tár yfir fimm ára rannsóknartíma í Samherjamálinu skal til þess litið að sex blaðamenn í ónæðismálinu með forkastalegri framgöngu Akureyraembættisins voru látnir sitja á sakamannabekknum í á fjórða ár.

Rannsókn Samherjamálsins lauk á liðnu sumri. Undir eðlilegum kringumstæðum ætti ekki taka meira en ár að meta hvort tilefni er til að fella mál niður eða gefa út ákæru. Þetta er risastór prófsteinn fyrir íslenskt samfélag sem mun marka stöðu landsins í samfélagi þjóðanna, nú þegar sú skynjun bærir á sér að landið sé jafnvel spillt ólíkarkaland.

Samherjamálið og framgangur þess mun skilgreina Ísland.

Höfundur er blaðamaður