Fé­lags­legt hús­næði og ó­jöfnuður á Akur­eyri

Frá lokum 20. aldar hefur framboð á félagslegu húsnæði á Íslandi dregist saman samhliða aukinni áherslu á markaðslausnir. Með afnámi verkamannabústaðakerfisins á árunum 1998–1999 dró úr beinni ábyrgð hins opinbera á uppbyggingu húsnæðis og aðgengi að húsnæði fór í auknum mæli að ráðast af greiðslugetu. Þrátt fyrir tilkomu almenna íbúðakerfisins árið 2016 hefur framboð félagslegs og óhagnaðardrifins húsnæðis ekki haldið í við eftirspurn. Hlutfall óhagnaðardrifinna íbúða er um 5% á Íslandi og eru þá talin með félög eins og Bjarg íbúðafélag.

Á Akureyri hefur eftirspurn eftir húsnæði aukist hratt vegan fólksfjölgunar, en uppbygging – sérstaklega á félagslegu húsnæði – hefur ekki haldið í við þörfina. Afleiðingin er viðvarandi skortur á íbúðum sem kemur hvað harðast niður á þeim sem hafa minnstar tekjur.

Á Akureyri hefur eftirspurn eftir húsnæði aukist hratt vegna fólksfjölgunar, en uppbygging – sérstaklega á félagslegu húsnæði – hefur ekki haldið í við þörfina. Afleiðingin er viðvarandi skortur sem kemur hvað harðast niður á þeim sem hafa minnstar tekjur.

Biðlistar eftir félagslegu húsnæði á Akureyri eru skýr vísbending um þessa stöðu. Á undanförnum árum hafa yfir 200 einstaklingar og fjölskyldur verið á biðlista, og biðtími getur náð allt að 3–4 árum. Þetta þýðir að margir búa lengi við ótryggar aðstæður, annað hvort á dýrum leigumarkaði eða í bráðabirgðalausnum. Fyrir suma felur þetta í sér að búa hjá ættingjum eða í húsnæði sem uppfyllir ekki þarfir heimilisins.

Einnig hefur skortur á félagslegu húsnæði bein áhrif á fátækt á Akureyri. Þegar stór hluti tekna fer í húsnæði minnkar svigrúm heimila til að standa undir öðrum grunnþörfum. Þetta á sérstaklega við um barnafjölskyldur, þar sem fjárhagslegt álag getur haft áhrif á daglegt líf, heilsu og tækifæri barna. Börn sem alast upp við óstöðugar húsnæðisaðstæður eru líklegri til að upplifa rof í skólagöngu, félagslegum tengslum og almennu öryggi. Einnig er stór hópur eldri borgara í viðkvæmri stöðu gagnvart húsnæðismálum, þar sem leiga á almennum leigumarkaði reynist þeim oft of há.

Á sama tíma hefur fjölgun íbúa, þar á meðal innflytjenda og flóttafólks, aukið þrýsting á húsnæðiskerfið á Akureyri. Þrátt fyrir mikilvægi móttöku þessara hópa hefur uppbygging húsnæðis ekki fylgt þessari þróun nægilega hratt. Þetta eykur samkeppni um takmarkað framboð félagslegs húsnæðis og getur dýpkað félagslegan ójöfnuð. Þegar þessi er staðan aukast líkurnar á spennu á milli hópa í veikri stöðu sem skapar sundrungu í samfélaginu.

Þrátt fyrir að uppbygging hafi aukist að einhverju leyti, meðal annars með tilkomu óhagnaðardrifinna leigufélaga, hefur hún ekki dugað til að stytta biðlista til lengri tíma. Þetta bendir til þess að vandinn sé ekki tímabundinn heldur kerfislægur: framboð félagslegs húsnæðis er einfaldlega of lítið miðað við raunverulega þörf.

Hvað þarf að gera á Akureyri?

Til að bæta stöðuna þarf markvissar aðgerðir sem beinast sérstaklega að félagslegu húsnæði:

• Stórauka uppbyggingu félagslegs húsnæðis: Setja skýr markmið um fjölda nýrra íbúða á ári sem miðast við raunverulega þörf.
• Stytta biðlista kerfisbundið: Forgangsraða þeim sem hafa beðið lengst og nýta tímabundin úrræði samhliða uppbyggingu.
• Efla óhagnaðardrifin leigufélög: Auka hlut þeirra til að tryggja stöðugt framboð á hagkvæmu húsnæði.
• Sérstakur stuðningur við barnafjölskyldur og viðkvæma hópa: Forgangur í úthlutun og aukinn fjárhagslegur stuðningur.

Niðurstaða

Staðan á Akureyri sýnir að skortur á félagslegu húsnæði er ein af lykilorsökum ójöfnuðar og fátæktar á svæðinu. Langir biðlistar og óstöðugur leigumarkaður hafa bein áhrif á lífsskilyrði, sérstaklega barna. Án markvissrar uppbyggingar mun þessi þróun halda áfram og ójöfnuður aukast. Lausnin felst í því að styrkja félagslegt húsnæðiskerfi og tryggja að það mæti raunverulegum þörfum samfélagsins. Það ætlar Samfylkingin á Akureyri að gera, fái hún til þess umboð þann 16. maí næstkomandi.

Höfundur skipar þriðja sætið á lista Samfylkingarinnar á Akureyri.