„Ég sé engin rök fyrir því“

Þetta segir Vilborg Ása Guðjónsdóttir, alþjóðastjórnmálafræðingur og fyrrverandi verkefnastjóri Evrópuvefs HÍ. Deilt hefur verið um það hvort Ísland myndi eiga í aðildarviðræðum eða aðlögunarviðræðum við Evrópusambandið ef meirihluti kýs að ganga til viðræðna í þjóðaratkvæðagreiðslu.

„Það má í rauninni segja almennt að þá eru þessar viðræður bæði aðildarviðræður og aðlögunarviðræður,“ sagði Vilborg við Kristján Kristjánsson í Sprengisandi á Bylgjunni. Á sama tíma hafi ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur fengið það í gegn að fresta aðlögunarhlutanum þangað til að innganga í ESB væri samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Það sem skeri Ísland úr frá öðrum umsóknarríkjum sé að það er hluti af Evrópska efnahagssvæðinu og hefur verið það í þrjátíu ár.

„Þannig að við erum í allt annarri stöðu heldur en umsóknarríki almennt hafa verið síðustu tuttugu árin. Þar liggur munurinn. Við erum þegar búin að vera að aðlagast regluverki ESB síðastliðin þrjátíu ár.“

Vissulega eigi annað við á sviðum sem falli ekki undir EES-samninginn á borð við sjávarútveg, landbúnað og menntamál.

„Þá byrjum við að breyta og aðlagast regluverki Evrópusambandsins á þessum sviðum meðan á viðræðunum stendur, áður en þjóðin hefur ákveðið hvort hún vilji gerast aðili að Evrópusambandinu eða ekki. Þetta er það sem er gagnrýnt.

Í aðildarviðræðunum á kjörtímabilinu 2009 til 2013 þá komust stjórnvöld hjá þess konar aðlögun. Í rauninni sömdum við við Evrópusambandið um að breyta ekki reglum á Íslandi meðan á ferlinu stæði en vinna annars konar undirbúning. Þetta snýst sem sagt um að aðildarríki séu klár ef það verður samþykkt að ganga í sambandið.“

Ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur hafi komist hjá þessum reglubreytingum á sínum tíma með því að gera nákvæmar áætlanir um hvernig það yrði gert ef aðild yrði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu.

„En það reyndi kannski ekki almennilega á það vegna þess að erfiðustu málaflokkarnir og stærstu voru náttúrulega eftir þegar viðræðum var slitið,“ segir Vilborg.

Hún á von á því að ef einhverjar breytingar yrðu gerðar í aðildarviðræðuferlinu og inngöngu síðar hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu þá væri hægt að bakka með þær ef vilji væri til þess.

„Ég sé ekki hvernig við getum ekki tekið til baka breytingar sem við gerum á lögum í gegnum þingið.“

Ekki eitthvað óafturkræft

Vilborg leggur aftur áherslu á að staða Íslands sé óhefðbundin.

„Við erum ekki eins og umsóknarríkin hafa verið síðustu áratugi sem raunverulega vilja mjög ákveðið fara inn og hafa ekkert á móti því að aðlaga sig smám saman að regluverkinu því auðvitað markmiðið er innganga. Við erum svona frekar í þessari „kíki í pakkann“ nálgun svolítið. Nú eru andstæðingar að setja það fram eins og það geti verið í rauninni eitthvað óafturkræft og eitthvað hættulegt en ég þarf bara miklu frekari rök fyrir því. Ég sé ekki að það geti verið raunin.“

Hún telur það aukaatriði hvort talað sé um að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið eða halda þeim fyrri áfram.

„Við sjáum að það er ekki meirihluti fyrir því meðal þjóðarinnar og ekki heldur í þinginu að ganga inn. En ég held að margir séu forvitnir um hvað myndi felast í því.“

Fólk vilji mögulega fá svör við því hvað Ísland myndi græða á því að ganga inn í sambandið.

„Það einhvern veginn ber meira á umræðunni á móti og þá er það kannski komið frekar út í ákveðinn hræðsluáróður. Við stöndum vel efnahagslega, fólk hefur það nokkuð gott. Ég held að í mörgum ríkjunum auðvitað er það ekki raunin og fólk bara þráir að fá betri efnahag, betri umgjörð og svo framvegis.

Við erum öðruvísi hvað það varðar. En það er þar með ekki sagt að það sé ekki hægt að semja um ákveðnar lausnir og það er ekki þar með sagt að Evrópusambandið skilji ekki að við erum öðruvísi. Þau átta sig alveg á því. Við erum ríkt ríki, þetta er annars eðlis. Þannig að það er ekki alveg hægt að bera það heldur saman við ríki sem hafa sótt um áður úr Austur-Evrópu til dæmis og á Balkanskaga. Þetta er annað.“

Sjávarútvegurinn spili stórt hlutverk

Vilborg telur að stór hluti Íslendinga sé óákveðinn þegar kemur að inngöngu í ESB og sjávarútvegurinn spili þar stórt hlutverk.

Aðlögunin snúist að hluta til að því að stjórnsýslukerfið sé tilbúið að uppfylla skuldbindingar aðildar ef af henni verður. Það varði til að mynda stofnanastrúktúr og að ákveðin kerfi séu til staðar sem séu virk sem fyrst eftir að aðildarsamningur gengur í gegn.

Gagnlegt væri ef ríkisstjórnin gæfi út að hún myndi nálgast hugsanlegar viðræður líkt og fyrri stjórnvöld, að sögn Vilborgar, þar sem því var lýst yfir að aðlögun yrði frestað.

Vilborg á von á því að viðræðurnar um sjávarútvegsmál verði flóknastar en sá kafli var ekki opnaður í síðustu aðildarviðræðum. Hún á von á því að heildartími viðræðna verði lengri en ríkisstjórnin hafi gert ráð fyrir.

Liggi ekki fyrir hvort samþykkja þurfi aðildarumsókn aftur

Vilborgu finnst óljóst hvort aðildarríki ESB muni aftur þurfa að samþykkja að hefja aðildarviðræður við Ísland ef sú niðurstaða verður ofan á í þjóðaratkvæðagreiðslunni.

„Þetta er ákveðið frumkvöðlastarf hjá okkur Íslendingum að vera með tvær þjóðaratkvæðagreiðslur. Það hefur ekki verið gert áður þannig að það er ekki fordæmi fyrir því.“

Almennt sé nálgunin hjá Evrópusambandinu sú að næsta skref feli í sér aðildar- og aðlögunarviðræður en Ísland sé frekar sérstakt tilfelli líkt og áður segir.

„Það er þessi spurning, getum við samið af okkur þessa aðlögun, það er að segja með því að gera nákvæmar áætlanir, innleiðingaráætlanir og annað um hvernig við munum taka upp löggjöfina ef við segjum já í síðari atkvæðagreiðslu.“

Vilborg bendir á að mikið af gagnlegu efni sé að finna á Evrópuvefnum. Unnið sé að því að uppfæra efni á vefnum en mikið af svörum frá tíma síðustu aðildarviðræðna eigi enn við.