36 stunda vinnu­vika, leik­skólar og komandi kjara­samningar

Frá upphafi áratugarins hafa átt sér stað mikilvægar framfarir á íslenskum vinnumarkaði hvað varðar vinnutíma. Þessar framfarir eru sýnilegastar á opinbera markaðnum þar sem 36 stunda vinnuvika er nú orðin útbreidd eftir sögulega kjarasamninga árið 2020 og endurnýjun þeirra árið 2024. Þessir kjarasamningar urðu mögulegir í kjölfar vel heppnaðara tilraunaverkefna um styttri vinnuviku hjá Reykjavíkurborg og ríkinu sem stóðu frá 2015 til 2020, en það voru stéttarfélög opinberra starfsmanna og sambönd þeirra sem hvöttu til þeirra og stóðu að þeim í samvinnu við ríki og borg. Þessi tilraunaverkefni voru þau stærstu af sínu tagi í Evrópu á sínum tíma og vöktu athygli utan landsteinana.

Stytting vinnuvikunnar er raunveruleg og hún hefur haft jákvæð áhrif í samfélaginu: Tölur Hagstofunar sýna að vinnustundum á Íslandi fækkaði um þrjár stundir á viku, að meðaltali, hjá vinnandi fólki á árabilinu 2019 til 2024. Þetta telst vera áfangi, ekki síst í því ljósi að aðeins hluta launþega hefur verið boðin stytting á vinnuvikunni (meira um það síðar). Þá gefa rannsóknir á styttingu vinnuvikunnar hér á Íslandi (og tilraunaverkefnum erlendis) til kynna að þau sem hafa fengið að stytta vinnutíma sinn upplifi bætt jafnvægi vinnu og einkalífs, minni streitu og þá eru vísbendingar um að ánægja hafi aukist með vinnutímann eftir styttinguna. Þetta er allt mikilvægt, sérstaklega vegna þess að jafnvægi vinnu og einkalífs hefur verið lakt á Íslandi og að streita í samfélaginu er mikil. Loks hefur framleiðni vinnuafls aukist mest á Íslandi af öllum Norðurlöndunum sem er ólíkt fortíðinni, þar sem Ísland var iðulega eftirbátur, og má mögulega tengja þetta við breytingar á vinnuskipulagi í kjölfar styttingarinnar.

Framfarir eru þannig greinilegar. Þessar framfarir hafa að mestu verið leiddar af opinbera geiranum og stéttarfélögum opinberra starfsmanna. Í einkageiranum hefur minna gerst og gera þannig kjarasamningar flestra stéttarfélaga í einkageiranum enn ráð fyrir 40 stunda viðveru á viku. Undantekningar eru á þessu, m.a. samdi VR um vinnutímastyttingu en sú var mjög hófleg. Kjarasamningar Eflingar – stéttarfélags hljóða upp á 40 stunda vinnuviku. Margir kjarasamningar í einkageiranum gera ráð fyrir vinnustaðasamningum þar sem má stytta vinnutímann, en lítil hefð er fyrir slíkum samningum á Íslandi. Heilt yfir hefur einkageirinn setið eftir, ekki fylgt jákvæðu fordæmi opinbera geirans og ekki lært af opinbera geiranum. Ekki hefur verið ráðist í framleiðniumbætur í einkageiranum. Einkageirinn er mjög stórt hlutfall af íslenskum vinnumarkaði, meira en helmingurinn af launþegum.

Einkageirinn hefur setið eftir aðallega vegna mikillar andspyrnu Samtaka atvinnulífsins gagnvart vinnutímastyttingu, sem beittu sér mjög ásamt systursamtökum þeirra, Viðskiptaráði Íslands, en andspyrnan var mjög greinileg í aðdraganda kjarasamninga árið 2019/2020. Vegna þessa hefur nú skapast misræmi á íslenskum vinnumarkaði þar sem umsaminn vinnutími í einkageiranum er mun lengri en í opinbera geiranum. Þetta misræmi hefur afleiðingar fyrir samfélagið okkar.

Misræmi vinnutíma og leikskólar

Mjög greinileg birtingarmynd þessa misræmis er í rekstri leikskóla. Flestir starfsmenn leikskóla falla undir opinbera kjarasamninga eða hliðstæða samninga, og eiga þannig rétt á 36 stunda vinnuviku. En þjónustutími skólanna er lengri, í kringum 44-45 tímar á viku. Þetta skapar þörf fyrir aukna mönnun, sem hefur reynst erfitt að leysa, og þó voru erfiðleikar fyrir eins og þrengsli, mannekla og tíðari veikindi en víða annars staðar.

Ýmsum hugmyndum hefur verið fleytt sem eiga að leysa vanda leikskóla, eins og að verja meiru fé til þeirra, lengja fæðingarorlof eða þá hreinlega skerða þjónustuna. Allt miðar þetta að því að draga úr álaginu á leikskólum. Sveitarfélögin hafa eitt af öðru – nú nýlega Reykjavíkurborg – ákveðið að setja upp hvatakerfi þannig að foreldrar borgi meira fyrir lengri vistunartíma barna sinna, en með innbyggðum afslætti fyrir tekjulægri og einstæða foreldra. Yfirlýst markmið, í sumum tilfellum, er að stytta vistunartímann í að meðaltali 38 tíma – en alltaf að draga úr álaginu á starfsfólk leikskólanna. Sum sveitarfélög veita gjaldfrjálsa vistun barna í allt að 36 tíma, líkt og Reykjavíkurborg mun gera. Gallinn við þetta fyrirkomulag er að fólk með sveigjanlegan eða styttan vinnutíma mun geta nýtt sér þessa breytingu og greitt lægri/engin leikskólagjöld, á meðan fólk með ósveigjanlegan eða langan vinnutíma mun þurfa að greiða meira en aðrir. Í öllu falli mun fyrirkomulagið auka á ójöfnuð í samfélaginu.

Líklega er rétt fyrir samfélagið að reyna að draga úr álagi á leikskólum, enda er vistunartími á leikskólum á Íslandi langur í alþjóðlegu samhengi – sem að einhverju leyti speglar líka lengd vinnuvikunnar í landinu og mikla atvinnuþátttöku (vinnuvikan er skemmri í flestum hinum Norrænu ríkjunum). En slíkt má alls ekki auka á ójöfnuð, enda eiga leikskólar að auka jöfnuð í samfélaginu.

Rökrétt framhald fyrir íslenskt samfélag, með tilliti til þess sem sveitarfélögin hafa verið að gera, og í ljósi þess að opinbera geiranum hefur gengið vel að innleiða styttingu hjá sér, er að einkageirinn fylgi á eftir og vinnutími á einkamarkaði verði styttur í 36 stundir.Jafnframt þurfa sveitarfélögin að setja meira fé í leikskólamálin til að bæta stöðuna til frambúðar.

Þetta tvennt, í sameiningu, myndi hafa jákvæð áhrif á samfélagið, vinnandi fólk (í einkageiranum einkum), og leikskólana og starfsfólk þeirra: Álag á leikskólum myndi minnka, jafnvægi vinnu og einkalífs hjá fólki á einkamarkaði myndi batna og misræmið á vinnumarkaðnum myndi hverfa. Áhrif á börn yrðu líka jákvæð með meiri tíma með foreldrum og fjölskyldunni. Þetta myndi einnig þýða að einkafyrirtæki þurfa að endurskoða fyrirkomulag vinnunnar og starfshætti, sem getur hæglega aukið framleiðni vinnuafls og hagkerfisins alls. Það er þannig til mikils að vinna.

Kjarasamningar eru næst lausir á fyrrihluta árs 2028. Þá gefst tækifæri fyrir stéttarfélög í einkageiranum til að semja um vinnutímastyttingu þannig að vinnutími í einkageiranum verði til jafns á við opinbera geirann. Atvinnurekendum gefst í kjölfarið tækifæri til að auka framleiðni fyrirtækja sinna og nýta þannig til fulls tækniframfarir síðustu ára og áratuga. Mjög mikilvægt er að stéttarfélögin verði samstíga og samrýmd í sínum kröfum gagnvart atvinnurekendum um kröfur sínar um 36 stunda vinnuviku. Samningar um 36 stunda vinnuviku myndu þýða að áfram yrði byggt á þeirri jákvæðu reynslu sem hefur orðið varðandi vinnutímann á Íslandi. Atvinnurekendur þurfa að taka þátt í jákvæðri framþróun samfélagsins með launþegahreyfingunni.

Höfundur er stjórnarmaður í Öldu – félagi um sjálfbærni og lýðræði.

Heimildir

1. Alda og Autonomy (2024). On Firmer Ground: Iceland’s Ongoing Experience of Shorter Working Weeks.https://en.alda.is/2024/10/25/on-firmer-ground-icelands-ongoing-experience-of-shorter-working-weeks/

2. Hagstofa Íslands (e.d.). Meðalfjöldi unnina og venjulegra vinnustunda eftir árum, 2003-2025. https://px.hagstofa.is:443/pxis/sq/75eb68eb-a204-46f8-bd14-1fdcd9a1a868

3. Sameyki (7. desember 2022). Þróun fjölda opinberra starfsmanna stendur í stað.

4. Alda og Autonomy (2021). Going Public: Iceland’s Journey to a Shorter Working Week.https://en.alda.is/2021/07/04/going-public-icelands-journey-to-a-shorter-working-week/

5. Autonomy Institute (21. febrúar 2024). Making It Stick: The UK Four-Day Week Pilot One Year On.https://autonomy.work/portfolio/making-it-stick

6. Eurostat (e.d.). Average usual weekly hours worked in the main job by professional status, full-time/part-time employment and occupation. https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/lfsa_ewhuis/default/table?lang=en