Af stjórnar­háttum eins manns í Skeiða- og Gnúpverjahrepps – Yfir­gangur og at­laga að lýð­ræði

Ég geri hér að umfjöllunarefni fordæmalausa framgöngu eins manns í sveitarstjórn Skeiða- og Gnúpverjahreppi. Hans andlýðræðislegu tilburðir eru ekki nýir af nálinn en náðu þó nýjum hæðum á dögunum. Fyrir sveitarstjórn hreppsins lá í mars, öðru sinni, tillaga um að veita leyfi fyrir hinni mjög svo umdeildu Hvammsvirkjun. Nærri þrjú eru liðin frá sneypuför við fyrri leyfisveitingu, sem var ógilt hratt og örugglega af æðra stjórnvaldi 2023.

Oddviti sveitarstjórnar toppaði sjálfan sig þegar hann sakaði sveitarstjórnarfulltrúa minnihluta í sveitarstjórnum trúnaðarbrest með formlegum hætti á sveitarstjórnarfundi 18. mars 2026. Einkabókun hans var um sveitarstjórnarfulltrúa U-listans og hans störf. Óskað var eftir að Haraldur Þór Jónsson oddviti drægi bókun sína til baka á næsta sveitarstjórnafundi þann 1. apríl 2026 en oddviti varð ekki við þeirri ósk.

Í sveitarstjórnum er bæði eðlilegt og mikilvægt að ólíkar skoðanir séu uppi og komi fram. Þannig virkar lýðræðið í fjölskipuðu stjórnvaldi. Virða verður rétt kjörinna fulltrúa til að stuðla að framgangi þeirra málaflokka sem þeim hefur verið trúað fyrir með umboði sínu til sveitarstjórnar. Tjáningarfrelsi er bundið í stjórnarskrá (73. gr.) og í stjórnsýslulög líka (41. gr.) en sætir nauðsynlegum takmörkum sem við erum flest sammála um í lýðræðisþjóðfélagi. Málfrelsi, atkvæðisréttur og tillöguréttur sveitarstjórnarmanna er svo tryggður í sveitarstjórnarlögum (26. gr.), réttur til að bera fram mál er þar tryggður hverjum sveitarstjórnarmanni (27. gr.), þeir njóta sjálfstæðis í starfi og eru einungis bundnir af sannfæringu sinni (25. gr.) Á móti hvíla ríkar skyldur á sveitarstjórnarmönnum og þeim ber í hvívetna að gæta að almennum hagsmunum íbúa sveitarfélagsins sem og öðrum almannahagsmunum (24. gr.).

- Ásökun oddvita

Bókun oddvitans fól í sér harkalega árás á heiður U-lista og fulltrúa þess lista í sveitarstjórn. Nánar tiltekið leyfði oddvitinn sér að fullyrða í bókun sinni að markmið U- listans séu byggð á annarlegum forsendum eins og að koma í veg fyrir uppbyggingu í sveitarfélaginu og það á öllum sviðum. Ásökunin er alvarleg og auðhrekjanleg í ljósi þess að í þeim tilfellum sem fulltúi U-lista hefur verið annarrar skoðunar en fulltrúar meirihlutans hefur verið lögð fram bókun með forsendum og ástæðum.

Oddvitinn réðst líka í sömu bókun að sveitarstjórnarfulltrúanum vegna atriða sem tengjast ekki fulltrúanum. Oddviti hefur ekki leyfi til að láta pirring sinn eða óþol gagnvart öðrum skoðunum eða stefnumála annarra framboðslista hlaupa með sig í gönur, hann gegnir jú trúnaðarstörfum fyrir alla íbúa. Svona háttsemi segir mest um hann sjálfan og er honum til vansa.

- U-listi fyrir uppbyggingu

Ekki verður komist hjá því að bregðast við svo alvarlegum ávirðingum af hálfu oddvita sem felst í ásökun um að vinna gegn uppbyggingu í sveit. Uppbygging var eitt af kjörorðum U-lista og gagnrýni oddvitans stenst enga skoðun. Auk þess að vilja uppbyggingu og framfarir í sveitafélginu hefur U-listinn lagt mikla áherslu á að farið sé að lögum og að framkvæmdir séu í samræmi við fyrirliggjandi leyfisveitingar og eðlilega stjórnarhætti. Flestar bókanir U-lista varða þessa þætti. Sem dæmi má nefna að U-listi hefur alltaf stutt mál um uppbygginu og skipulag í

Árnesi. Listinn hefur ekki unnið gegn einföldum skipulagsbreytingum í sveitarfélaginu, ekki þarf nema lágmarks þekkingu á tölfræði til að geta reiknað það út. Í þeim fáu tilfellum sem fulltrúi U- lista hefur verið annars sinnis en meirihluti er vísað til laga og leyfisveitinga eða skorti á stefnu í sveitarfélaginu. Skoði nú hver sem vill.

Oddvitanum virðist mjög umhugað að framgangi umfangsmikilla framkvæmda í sveitarfélaginu. U-listinn hefur ítrekað bent á að tilskilin leyfi liggi ekki fyrir en oddviti hefur hunsað þær ábendingar. Þetta geta ekki talist eðlilegir verkhættir. Sem dæmi um það má nefna ekki lá fyrir leyfi Umhverfis- og orkustofnunar til vinnsla borhola í Þjórsárdal. Afar óeðlilegt er að veita leyfi til námavinnslu vegna virkjunar þegar framkvæmdarleyfi hafa verið felld úr gildi með dómsniðurstöðu. Þessu hefur U-listinn mælt gegn.

- Gagnrýni á baðlónsframkvæmd í Þjórsárdal

U-listinn hefur ítrekað bent á að tilskilin leyfi liggi ekki fyrir ýmsum framkvæmdum Rauðukamba í Þjórsárdal. Segja má að framkvæmdir við hótel í Rauðukamba í landslagsfriðlandinu Þjórsárdal sé kennslubókardæmi um ranga forgansröðun. Endurtekin leyfi frá sveitarfélagi til borana vegna vatnstöku sem ekki liggur auðlindaleyfi fyrir eru fráleit vinnubrögð. Skoðun U-lista er að ekki eigi að grafa fyrir hóteli inn í eina líparítfjall landslagsfriðlandsins Þjórsárdal áður en ljóst er að vatnstaka sé heimil. Lái okkur hver sem vill. Við höfum ekki mótmælt uppbyggingu þjónustumiðstöðvar við Selhöfða í Þjórsárdal þó slíkt væri raunar eðlilegt þar sem samkvæmt okkar bestu upplýsingum liggur ekki fyrir leyfi um fellingu birkiskóga sem þegar hafa verið felldir.

Að afla heimilda eftir að allt er komið á fullt í framkvæmdum er einfaldlega röng stjórnsýsla, hver sem á heldur. Í því sambandi má nefna leyfi Náttúruverndarstofnunar fyrir borholu Rauðukamba í gervigígum Þjórsárdals þrátt fyrir að gervigígar séu friðaðir samkvæmt lögum um náttúruvernd. Þrátt fyrir að í friðlýsingarskilmálum landslagsverndarsvæðisins í Þjórsárdals sé skýrt ákvæði um friðun gervigíga. Í formlegri leyfisveitingu Umhverfisstofnunar til Rauðukamba vegna framkvæmdarinnar er með skýrum hætti kveðið á um að framkvæmdin megi ekki raska gervigígunum. Þrátt fyrir þessi bönn fer framkvæmdaraðili með holu inn á gervigígasvæðið, með hinu vafasama leyfi frá Náttúrverndarstofnun.

- Hinn stórpólitíska brú og Búðafossvegur

Í bókun oddvita er gagnrýnt að U-listinn hafi talið að framkvæmdin Búðafossvegur ætti að fara í umhverfismat. Í þeim hluta hinnar fordæmdalausu bókunar oddvita segir:

Nú liggur fyrir að U-listinn hefur lagst harkalega gegn framkvæmdinni með umsögn inn í skipulagsgátt, umsögn sem inniheldur mikinn fjölda af rangfærslum. Einnig hefur Náttúrugrið kært úrskurð Skipulagsstofnunar um Búðafossveg til Úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, en kæran byggir að meginstefnu á umsögn frá fulltrúum U-listans. Mögulegt er að kæruferlið orsaki frestun á því að framkvæmdir við Búðafossveg hefjist á næstu vikum.

Þessu þarf U-listinn eðlilega að bregðast við. Það er fráleitt að halda því fram að ósk um að framkvæmd fari í umhverfismat sé harkaleg árás gegn framkvæmdinni. Í framlagðir skýrslu Vegagerðarinnar, unninni af Eflu frá 17.11.2025, kemur fram að brúarframkvæmdin muni hafa áhrif á fisk en svæðið við fyrirhugað brúarstæði sé nú gjöfult uppeldissvæði fyrir laxfiska. Einnig kemur fram að vega– og brúargerðin muni hafa bein áhrif á Þjórsá og gæti haft óbein áhrif á hið minnsta fjórar aðrar ár sem í Þjórsá renna vegna mögulegrar tálmunar fyrir göngufisk. Einnig myndi vegur liggja um óraskað votlendi austan ár sem er nýtur verndar samkvæmt lögum um

náttúruvernd. Að mati U-lista ætti slíkt álag á umhverfið að fara í umhverfismat, sérstakalega í ljósi stefnumörkunar um Hvammsvirkjun og Holtavirkjun samkvæmt nýsamþykkti rammaáætlun. Sem nýkjörin fromaður veiðifélags Þjórsár hefði mátt ætla að oddviti hefði áhuga á að framkvæmdin færi í umhverfismat vegna mikilvægis lífríkis Þjórsár.

Náttúrufræðistofnun gerði sambærilegar ábendingar og U-listi. Það eru allt opinber gögn á Skipulagsgátt. Að ráðast gegn U-lista vegna stjórnsýslukæru náttúruverndarsamtaka er svo ekki svara vert enda svarar listinn ekki fyrir athafnir frjálsra félagasamtaka frekar en annarra utanaðkomandi.

Oddviti kemur fram fyrir alþjóð á Bylgjunni þann 25. mars síðast liðinn og telur nokkuð að sér vegið að hann greiði götu framkvæmdaaðila. Oddviti verður að horfast í augu við gjörðir sínar gagnvart mögulegum inngripum ráðuneytis sveitarstjórnarmála.

Það er með ólíkindum að oddviti leyfi sér að ráðast gegn þáverandi fulltrúa U-lista með þeim hætti sem hann hefur gert. Oddviti hefur ekki rétt til að skipta sér af starfi U-lista. Það eru ekki eðlilegir starfshættir að hringja í fulltrúa U-lista í sveitarstjórn og ásaka hann um trúnaðarbrest. U-listi er sjálfstætt afl sem hefur rétt til að beita sér í þeim málum sem þau telja að skipti máli svo sem að senda umsögn til Skipulagsstofnunar (nú Húsnæðis- og mannvirkjastofnun) þar sem hvatt er til umhverfismats. Fulltrúi U-lista í sveitarstjórn má skipta um skoðun. Þannig virkar lýðræðið og skoðanafrelsið. Nú hefur oddviti með fádæma bókun sinni ákveðið að halda þessum sveitarstjórnarfulltrúa úti í kuldanum.

- Önnur dæmi um vafasama framgöngu oddvita

Yfirtaka veiðifélags og enginn aðalfundur. Framganga oddvita var afar óeðlileg þegar hann fékk umboð sveitarstjórnar til að fara með atkvæði sveitarstjórnar á fund veiðifélags Þjórsár - en endaði sem formaður veiðifélagsins! Um þetta fjölluðu Hrafnhildur Ágústsdóttir og Oddur Guðni Bjarnason í Vísi þann 20. mars síðast liðinn. Oddviti hafði ekki umboð sveitarstjórnar til að bjóða sig fram sem formann veiðifélagsins eins og sést í fundargerð sveitafélagsins frá 5. mars 2025 og bókun U-lista 2. febrúar 2025. Yfirtaka veiðifélagsins getur ekki verið túlkaður öðruvísi en sem skýr ásetningur til að þagga niður í skoðunum veiðifélagsins til verndar þeim einstaka laxfiskastofni sem er í Þjórsá. Oddviti er ekki veiðirétthafi í Þjórsá þannig að ekki verður séð betur en hann gangi hag annarra. Hefur oddvitinn haldið lögbundinn aðalfund veiðifélagsins? Nei, þar eru sömu einræðistilburðir uppi, aðafundur sem skv. lögum átti að halda fyrir 1. apríl hefur enn ekki verið boðaður. Einhver fjölmargra veiðiréttarhafa hlýtur að láta æðra stjórnvald vita.

Loftslags- og umhverfisnefnd. Ýmis mál er varða umhverfismál eru eðli máls samkvæmt send til „umfjöllunar“ loftslags- og umhverfisnefndar sveitafélagsins. Á þeim fundum fer ekki fram nein umræða um viðkomandi mál nema að því litla leyti sem fulltrúar U-lista reyna að koma á framfæri. Að jafnaði mætir formaður nefndarinnar að fyrirfram tilbúna yfirlýsing sem fulltrúi U-lista hefur ekki fengið að sjá fyrir fundin. Ljóst er að sú yfirlýsing er ekki unnin af þeim nefndarformanni. Formaður nefnir að búið sé að fara yfir bókunina af lögmanni, aðspurð vita fulltrúar meirihluta ekki hvað lögmaðurinn heitir eða hver fór yfir. Ljóst er að þarna eru á engan hátt viðhöfð lýðræðisleg vinnubrögð og hlutverk loftslags- og umhverfisnefndar hunsað og yfirtekið. Þetta getur tæplega kallast annað en trúnaðarbrot. Það er því von að fólk líti á oddvita sem „skósvein“ framkvæmdaraðila, svo notuð séu hans eigin orð.

Ákvarðanir teknar í umboðsleysi. Alvarlegasti trúnaðarbrestur oddvita er að taka ákvarðanir um framkvæmdir sem hafa í för með sér útgjöld sveitarsjóðs til lengri tíma, án þess að fara formlega í gegnum sveitarstjórn. Samkvæmt 8. gr. sveitarstjórnarlaga er það sveitarstjórn sem

hefur ákvörðunarvald um nýtingu tekjustofna sveitarfélaga og um framkvæmd þeirra verkefna sem sveitarfélagið annast og sjá um lögbundin verkefni sveitarfélagsins. Oddviti starfar þannig alltaf og einungis í umboði sveitarstjórnar. Þar nægir ekki að lýsa því yfir að það séu til peningar í framkvæmdaáætlun þegar ákvarðanir binda hendur sveitarfélagsins til lengri tíma.

Lengi mætti áfram telja en ofangreint sýnir svo ekki verður um villst að breyta þarf starfsháttum í sveitarfélaginu til farsældar og lýðræðis.

Ég tel að mikið þurfi til til þess að oddviti breyti starfsháttum sínum og ljóst er margir sveitungar okkar hafa áhyggjur af velferð Skeiða- og Gnúpverjahrepps bæði fjárhagslega og lýðræðislega.

Í maí göngum við til kosninga með þetta í farteskinu.

Höfundur er í sveitarstjórn Skeiða- og Gnúpverjahreppi fyrir U-lista frá og með 1. apríl 2026 og varamaður til þess tíma.