Mútur eða sér­ís­lensk að­för?

Þegar undirrituð komst að því að það væri smuga að aðstoða fjölskyldur vina og kunningja hér á landi út úr aðstæðum á Gaza sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna lýsti sem „helvíti á jörð“ rann mér blóðið til skyldunnar að gera eitthvað, því ég gat það.

Sagan sem hófst með óvissuferðalagi þriggja kvenna til Kaíró varð að stóru samvinnuverkefni tuga sjálfboðaliða, hjálparsamtaka og íslensku þjóðarinnar. Hún fjármagnaði för flóttafólksins yfir landamærin og kom því í hendur Alþjóðlegu fólksflutningastofnunarinnar, IOM, sem samkvæmt samningi við íslenska ríkið flutti það hingað til lands. 

Þetta er saga mennsku, samvinnu, samfélags og kærleika. Flóttafólkið sem íslenska ríkið dró of lengi að sækja úr hörmungunum hafði allt sannarlega lögmæt útgefin dvalarleyfi; leyfi ríkisins að sameinast ástvinum sínum hér á landi. Það komst bara ekki út úr herkvínni á Gaza án utanaðkomandi aðstoðar. Án diplómatískrar íhlutunar íslenskra stjórnvalda var eini og besti kosturinn egypska fyrirtækið Hala.

Hvað er Hala?

Hala hefur verið til í meira en áratug og boðið íbúum á Gaza ferðir yfir landamærin, úr herkvínni (og aftur þangað heim) gegn gjaldi sem fæstir almennir borgarar ráða við, VIP-ferðir. 

Saga og vöxtur fyrirtækisins er áhugaverð fyrir marga parta, samofin þeirri spennu sem ríkt hefur á svæðinu m.a. vegna landrána Ísraela. Forsvarsmenn Hala héldu áfram uppteknum hætti í þessum blóðugasta fasa þjóðarmorðsins á Gaza á meðan það var hægt og buðu upp á ferðir yfir til Egyptalands, gegn gjaldi sem hækkaði ört eftir því sem neyðin jókst. Um þessa viðskiptahætti má alveg segja margt en án diplómasíu var þetta, sem áður sagði, eina leið fólksins út úr prísundinni.

Fjallað hefur verið talsvert um fyrirbærið Hala í erlendum miðlum. Nokkur dæmi um umfjallanir miðlanna og viðskiptaveldi eiganda Hala má sjá hér aðeins neðar á síðunni. Athyglisvert er að umfjöllun alþjóðlegra fjölmiðla um „Hala-leiðina“ út úr Gaza sýnir nokkuð samræmda mynd; einkarekið og umdeilt kerfi þar sem Palestínumenn greiða háar fjárhæðir til að komast yfir landamærin við Rafah. Einkaframtakið í sinni skýrustu mynd.

Greinar frá miðlum á borð við Times of Israel, Sky News, Middle East Eye, Financial Times og fleiri lýsa þessu sem „pay-to-exit“ fyrirkomulagi þar sem aðgangur ræðst af greiðslugetu. Gagnrýni miðlanna beinist undantekningarlaust að kerfinu sjálfu, einokun, arðráni og meintum tengslum við egypsk yfirvöld. Hugtök eins og „exploitation“ og „profiteering“ eru jafnvel notuð um fyrirkomulagið í heild.

Sérstaða Morgunblaðsins

Það vekur þó athygli að þrátt fyrir harða og ítarlega gagnrýni fjölmiðla á fyrirtækið sjálft beinist sú gagnrýni aldrei gegn þeim sem nýta þjónustu fyrirtækisins né einstaklingum sem aðstoða þá. Þvert á móti er sagan sögð frá sjónarhorni fólks sem flýr loftárásir, hungur og hörmungar; fólks sem selur síðustu eigur sínar, skuldsetur sig og greiðir þúsundir dollara til að reyna að bjarga sér og sínum. Gagnrýnin beinist, réttilega, að kerfinu sjálfu, ekki fólkinu sem flýr þjóðarmorð eða einstaklingum eða samtökum sem hjálpa því (líkt og borið hefur á í umfjöllun hér á landi).

Engin af þessum umfjöllunum sakar hjálparsamtök eða einstaklinga um að hafa greitt mútur.

Engin af þessum umfjöllunum setur fram staðfestar eða rökstuddar ásakanir um mútugreiðslur af hálfu þeirra sem komast út.

Engin af þessum umfjöllunum gerir flóttafólkið eða þau sem reyna að hjálpa því að gerendum; ábyrgðin er sett þar sem hún á heima, hjá kerfinu og þeim sem hagnast á því.

Raunar má segja að blaðamenn Morgunblaðsins (auk fulltrúa Sjálfstæðisflokksins) séu þau einu í heiminum sem halda slíkum ákúrum á lofti opinberlega án þess að hafa fært fyrir þeim fullyrðingum nokkrar sannanir.

Alþjóðleg umfjöllun

Hér á eftir fylgja nokkrar af umfjöllunum alþjóðlegra fjölmiðla um flóttafólkið, neyðina, eigendur og viðskiptahætti Hala en þessi listi er langt frá því að vera tæmandi.

Hægt er að skoða viðeigandi tengil með því að smella á hverja og eina málsgrein fyrir sig.

Middle East Eye lýsir Hala sem fyrirtæki með náin tengsl við egypsk yfirvöld sem hafi haft einokunarstöðu við Rafah og rukkað þúsundir dollara fyrir að koma fólki út. Áhersla greinarinnar er á gríðarlegar tekjur og aðgengi sem bundið er greiðslugetu.

Business & Human Rights Resource Centre dregur saman ásakanir um að fyrirtækið sé að hagnast á neyð Palestínumanna og tengist valdamiklum aðilum í Egyptalandi. Endurómar gagnrýni um arðrán og miklar tekjur.

OCCRP gerði ítarlega rannsókn á „coordination“-kerfinu þar sem Palestínumenn greiða háar fjárhæðir til að komast út. Kerfið er lýst sem óformlegri greiðsluleið til að fá aðgang, með ásakanir um spillingu á kerfisgrundvellii, ekki mútur.

Sky News gerði rannsókn sem sýnir að eitt fyrirtæki hafi orðið nánast eina leiðin út úr Gaza, með miklum verðhækkunum eftir stríðið. Byggir á frásögnum fólks í neyð sem borgaði til að komast út.

Times of India vann þessa samantekt og segir Hala hafa einokunarstöðu og græða milljónir dollara daglega, með áherslu á siðferðilegar spurningar um að rukka fólk á flótta.

Business & Human Rights Resource Centre fjallar hér sérstaklega um ásakanir um fjárkúgun og arðrán, ekki mútur, gagnvart Palestínumönnum sem vilja komast út.

Times of Israel greinir frá því að Palestínumenn hafi þurft að greiða $5.000–$10.000 til að yfirgefa Gaza, sem sýnir hversu takmarkað og dýrt ferlið er.

VOA News fjallar hér um hlutverk egypskra milliliða þar sem greiðslur eru lykill að aðgengi, en ekki sem mútugreiðslur.

The Guardian birtir frásagnir af fólki sem selur eigur sínar til að borga fyrir flótta, með áherslu á neyð og skort á valkostum.

Le Monde (2026) fjallar um Palestínumenn fasta í Egyptalandi eftir flótta og nefnir há gjöld til Hala sem hluta af umdeildu en ekki skilgreindu mútukerfi.

Le Monde lýsir hér valdatengslum eiganda Hala; Organi og stöðu hans í kerfinu sem stjórnar aðgangi að Rafah, með áherslu á áhrif og viðskiptahagsmuni.

Financial Times tekur saman viðskiptaveldi Organi og hvernig fyrirtæki tengd honum hafa haft ráðandi stöðu í flutningum tengdum Gaza.

EL PAÍS lýsir hér ógegnsæju neti milliliða og þeirra fyrirtækja sem rukka Palestínumenn þúsundir dollara fyrir að komast yfir til Egyptalands. Áhersla á að fólki sé mætt sem tekjulind í miðri neyð, ekki sem gerendum.

https://english.elpais.com/international/2024-02-01/they-treat-us-like-a-sack-of-money-the-opaque-network-charging-gazans-thousands-of-dollars-to-flee-to-egypt.html

NPR fjallar um hvernig Palestínumenn þurfa að greiða egypskum milliliðum háar fjárhæðir til að komast út úr Gaza. Lýsir ferlinu sem kostnaðarsömu og ógegnsæju „broker“-kerfi þar sem greiðslugeta ræður miklu um möguleika fólks til að flýja.

+972 Magazine lýsir því hvernig Palestínumenn glíma við gríðarhá „exit fees“ við Rafah og hvernig einkarekið samhæfingarkerfi gerir öryggi að forréttindum þeirra sem hafa efni á að borga. Áhersla á neyð og útilokun, ekki á sök flóttafólksins.

New Lines Magazine er hér með ítarlega umfjöllun um kostnaðinn við að yfirgefa Gaza, þar sem verð fyrir örugga útleið getur numið þúsundum dollara á mann. Setur gjaldtökuna í samhengi við örvæntingu fólks sem reynir að bjarga lífi sínu.

Middle East Eye Fjallar hér aftur um Palestínumenn sem greiddu háar fjárhæðir til að komast út en urðu síðan fastir þegar Rafah-lokunin skall á. Dregur fram hversu berskjaldað fólk er gagnvart kerfi þar sem greiðsla tryggir ekki einu sinni örugga brottför.

Það sem allar þessar umfjallanir eiga sammerkt er hvernig ábyrgðin er staðsett þar sem kerfið og valdið liggur en ekki hjá þeim sem reyna að bjarga lífi sínu eða annarra. Í sögulegu samhengi er það hreinlega algjör undantekning að þau sem flýja stríð og ofsóknir eða þau sem rétta þeim hjálparhönd séu gerðir að sökudólgum líkt og gert hefur verið hér á landi undanfarin misseri.

Höfundur er blaðamaður á Samstöðinni og stjórnarkona í Solaris hjálparsamtökum fyrir flóttafólk.