Enn ó­vissa um fram­tíð blóð­mera­halds: „Þetta er stórt og við­kvæmt mál“

Leyfi Ísteka fyrir blóðtöku úr fylfullum hryssum rann út í október 2025 og þarf fyrirtækið að sækja um leyfi fyrir starfsemi sinni undir reglugerð um vernd dýra sem eru notuð í vísindaskyni til MAST. Reglugerðin á sér stoð í Evróputilskipun 2010/63. Árið 2023 ávítti ESA Ísland þar sem EES-reglum væri ekki réttilega beitt varðandi starfsemina og staðfestu íslensk stjórnvöld sama ár að starfsemin myndi eftirleiðis falla undir reglugerð 460/2017.

Fagráð um velferð dýra er eitt þeirra sem veitir umsögn um umsókn Ísteka.  Fagráðið fundaði þann 13. febrúar en fundargerð ráðsins var aðeins birt á heimasíðu Matvælastofnunar, MAST, í vikunni.

Fulltrúi Dýraverndarsambands Íslands og fulltrúi Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands í ráðinu veittu umsókninni neikvæða umsögn á meðan fulltrúar frá Dýralæknafélagi Íslands annars vegar og Bændasamtökum Íslands hins vegar veittu umsókn Ísteka jákvæða umsögn. 

Henry Alexander Henrysson, fulltrúi Siðfræðistofnunar háskólans, taldi ávinning ekki nægjanlega rökstuddan í umsókninni, að framleiðsla bæti heilsu dýra eða hafi önnur góð áhrif. Önnu Berg Samúelsdóttur, fulltrúa DÍS, fannst skorta á að sjá ávinning af framleiðslu og fjöldi dýra væri of mikill og benti á að til séu staðgöngulyf.

Hinrik Ragnar Helgason, fulltrúi Dýralæknafélags Íslands, og Eyjólfur Kristinn Örnólfsson, fulltrúi Bændasamtaka Íslands, veittu jákvæða umsögn.

Geti ekki veitt jákvæða umsögn

Fram kemur í fundargerð ráðsins að Þóra J. Jónasdóttir, formaður nefndar og yfirdýralæknir, segist ekki geta veitt jákvæða umsögn að svo stöddu og vísaði til þess að ekki kæmu fram í umsókn Ísteka fullnægjandi gögn eða rökstuðningur á samfélagslegum ávinningi tilraunarinnar. Þá gerði hún athugasemdir við það sem fram kom í umsókn Ísteka um ferla við veikindi eða dauða hryssna og á ábyrgð umsækjanda að kanna mögulegar ástæður.

Í fundargerð segir að Þóra bendi enn fremur á að önnur lyf geti skilað fullnægjandi árangri í flestum tilfellum en þó ekki jafn góðum og möguleg staðganga þyrfti því ef til vill nánari skoðun. Í reglugerðinni segir að þegar verði við því komið skuli notast við vísindalega fullnægjandi aðferð eða prófunaráætlun sem ekki feli í sér notkun lifandi dýra og að ekki skuli nota fleiri dýr en nauðsynlegt er.

„Það er búið að kalla eftir skýringum Ísteka. Þetta er stórt og viðkvæmt mál og við viljum vinna þetta eins vel og samkvæmt allri stjórnsýslu og við getum,“ segir Hrönn Jörundsdóttir forstjóri MAST í samtali við fréttastofu.

Hún segir svör ekki enn hafa borist en þau hafi einhverja daga enn til að svara.

„Ef það er eitthvað óljóst ber okkur skylda samkvæmt stjórnsýslulögum að umsækjendur geri það skýrt ef hlutirnir eru óljósir. Þannig er málið statt og við erum að reyna að hraða þessari vinnslu eins og við getum. Við vitum að það er pressa í samfélaginu, fjölmiðlum og frá fyrirtækinu.“

Fyljaðar í maí

Í blóðmerahaldi er tekið hormón úr blóði fyllfullra hryssa á fyrri hluta meðgöngu, frá 40. til 120. dags. Hormónið hefur það hlutverk að viðhalda meðgöngu með því að örva starfsemi eggjastokka og fjölga gulbúum. Úr blóðinu er hægt að vinna frjósemislyf sem er einna helst notað til að samstilla gangmál dýra, mest í svínarækt. Í svari sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um málið árið 2020 kom fram að lyfið væri notað um allan heim en í hverfandi magni á Íslandi. Í blóðmerahaldi eru merarnar fyljaðar í maí þannig enn er nokkur tími til stefnu. 

„Við erum að vanda eins vel til verka og við getum og taka hvert skref að vandlega athuguðu máli.“

Sátt við niðurstöðu umboðsmanns

Umboðsmaður Alþingis lauk í vikunni athugun sinni á fyrirkomulagi eftirlits Matvælastofnunar, MAST, með blóðmerahaldi án athugasemda. Í svari sínu sagðist umboðsmaður ekki hafa forsendur til að gera athugasemdir við starfshætti MAST og hvernig stofnunin framkvæmir sitt mat. Umboðsmaður sagði mat MAST byggja á sérþekkingu sem hún hefði ekki forsendur til að endurskoða. Hún taldi ekki tilefni til að gera athugasemd við eftirlit stofnunarinnar og sagði ekki betur séð en að ákvörðun um það væri reist á málefnalegum sjónarmiðum.

„Það sem ég tek út úr þessu er að verkferlar stofnunarinnar, áhættumat og vinna stofnunarinnar við að tryggja að við séum að líta í alla króka og kima sé vel gert. Ég tek það út úr því að umboðsmaður sé sammála því að við sinnum þessu eins og helstu sérfræðingar landsins telja mikilvægt að sinna þessu.“

Hrönn segir að í þessum málum, eins og í öðrum djúpt faglegum málum, hafi hún skilning á því að umboðsmaður eigi erfitt með að meta faglega niðurstöðu.

„En það sem ég tek út úr þessu er að hún er sammála því að allar ákvarðanir sem við tökum séu byggðar á sterkum og faglegum grunni. Við erum að flýta okkur eins mikið og vöndum vel til verka. Við viljum gulltryggja að við tökum ákvörðun byggða á eins góðum grunni og við getum.“

Miða við lög og reglur í gildi í dag

Munnlegur málflutningur fór fram hjá EFTA-dómstólnum í fyrradag, 11. mars 2026, í máli Ísteka gegn íslenska ríkinu. Þar leitast fyrirtækið eftir því að starfsemi þess sé viðurkennd sem landbúnaðarstarfsemi en ekki skilgreind sem tilraun og falli því ekki lengur undir reglugerð um vernd dýra sem notuð eru í vísindaskyni. Héraðsdómur Suðurlands óskaði í október í fyrra eftir ráðgefandi áliti dómstólsins.

Greint var frá því fyrir rúmum tveimur árum að Ísteka hefði höfðað mál gegn MAST, eða íslenska ríkinu, vegna ákvörðunar þáverandi matvælaráðherra, Svandísar Svavarsdóttur, um að fella alla starfsemi félagsins tengda blóðnytjum úr fylfullum hryssum undir reglugerð nr. 460/2017 um vernd dýra sem notuð eru í vísindaskyni.

Hrönn segir að þó svo að málið tengist starfsemi Ísteka geti MAST ekki að svo stöddu tekið aðra ákvörðun um starfsemi fyrirtækisins en samkvæmt þeirri reglugerð sem sé í gildi.

„Við byggjum þá ákvörðun sem við tökum á þeim lögum og reglum sem eru í gildi í landinu í dag. Hvort að ESA-málið hafi áhrif verður að koma í ljós. En við verðum bara að byggja á þeim ramma sem er settur utan um okkur og þessa starfsgrein í dag.“