Fleiri en þrír hag­fræðingar fundnir

Umræða um frumvarp félags- og húsnæðismálaráðherra um breytingar á lögum um almannatryggingar sem felur í sér að greiðslur þeirra hækki samkvæmt launavísitölu hefur farið hátt á Alþingi og í samfélaginu. Um er að ræða breytingar á viðmiðum elli- og örorkulífeyris almannatrygginga.

Markmið frumvarpsins er að styrkja stöðu þeirra sem fá greiðslur úr almannatryggingum með því að tryggja að lífeyrisgreiðslur fylgi þróun launavísitölu í stað þess að taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.

Hér er ekki um neina sjálfstýringu að ræða eins og gagnrýnendur frumvarpsins hafa haldið fram því Alþingi fer alltaf með fjárveitingarvaldið hverju sinni. Markmiðið er að stöðva kjaragliðnun sem hefur átt sér stað á milli lægstu launa í landinu og greiðslna almannatrygginga mörg undanfarin ár.

Fjölmargir hafa tjáð sig

Fulltrúar nokkurra fyrirtækja, stofnana, lærðir og leiknir hafa tjáð sig um þetta mál. Umsagnir um frumvarpið voru eins og gengur ýmist jákvæðar eða neikvæðar. Hagfræðingar hafa birt greinar sem ýmist hafa stutt frumvarpið eða lastað það. Sumir jafnvel gengið svo langt að telja að þessi breyting setja ríkisfjármálin á hvolf.

Þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa fundið málinu allt til foráttu. Einn þingmanna Sjálfstæðisflokksins rökstuddi andstöðu sína í grein undir fyrirsögninni „Þrír hagfræðingar fundnir“. Ég get upplýst að fleiri en þrír hagfræðingar hafa fundist sem telja þessar breytingu góðrar gjalda verðar og löngu tímabærar. Á köflum hefur ríkt hrein upplýsingaóreiða í málinu og ekki gott að átta sig á hvað snýr fram eða aftur. Því skal ekki undra að margir hafi átt erfitt með að fóta sig i umræðunni.

Hinn meinti tvöfaldi lás

Í umræðu um þessi mál hefur mörgum verið tíðrætt um svo kallaðan „tvöfaldur lás“. Tvöfaldur lás er hugtak úr umræðu um kjaramál, sérstaklega í tengslum við bætur ýmis konar og vísar til þess þegar bætur hækka umfram launaþróun. Gagnrýnendur fullyrða að lögbundið verði að hækka lífeyrisgreiðslur í samræmi við breytingu þeirrar vísitölunnar sem meira hafi hækkað milli meðaltala tveggja undangenginna ára: Launavísitölu og Neysluverðsvísitölu. Þetta er kallað tvöfaldur lás vegna þess að viðmiðunarvísitölurnar eru tvær. Íverðbólguskoti gætu greiðslur almannatrygginga hækkað meira en laun.

Í frumvarpinu er hins vegar komið í veg fyrir þetta með því að miða við upphafspunkt vísitalna frá 1. júní 2025 þegar árlegar breytingar verða gerðar á greiðslum almannatrygginga. Dæmi: Hækki launavísitala Hagstofu Íslands minna en vísitala neysluverðs mun hækkun greiðslna almannatrygginga taka mið af vísitölu neysluverðs. Breytingin mun því ekki leiða til hækkunar vegna breytinga sem verða á bæði launavísitölu og vísitölu neysluverðs samtímis, aðeins annarri hvorri vísitölunni ár hvert.

Meiri hlutinn lagði til ákveðnar breytingar milli 2. og 3. umræðu með vísan til nefndarálits með breytingartillögu. Þar kemur fram að nefndin telji rétt að kveðið sé á um áhrif breytinganna á greiðslur almannatryggingar í ákvæði laganna en ekki aðeins í skýringum og greinargerð.

Verið er að efna gamalt loforð stjórnvalda

Í þessu sambandi vil ég draga fram nokkra grunnþætti sem liggja hér til grundvallar. Stjórnvöld hafa lengi lofað því að taka á vaxandi gliðnun á greiðslum almannatrygginga og lægstu launum án þess að fyrri ríkisstjórnir hafi gripið til aðgerða. Hingað til hefur fjármálaráðuneytið gert áætlun um launaþróun á komandi ári og því ekki tekið mið af raunverulegri launaþróun.

Elli- og örorkulífeyrisþegar hafa með tímanum og stundum í stökkum dregist aftur úr þróun launa. Með þessari breytingu er horfið frá huglægu mati og miðað við mælanlegar breytingar. Nú verður ekki lengur hægt að hunsa launaþróunina þegar kemur að lífeyrisgreiðslum. Lífeyrisþegum verður héðan í frá ekki gleymt.

Lokaorð

Þessar breytingar eru pólitískt forgangsmál núverandi ríkisstjórnar sem full samstaða er um innan stjórnarflokkanna. Hér er um réttlætismál að ræða og löngu tímabæra aðgerð. Þeir sem lifa á greiðslum almannatrygginga hafa setið eftir í launaþróun og kaupmætti mörg undanfarin ár. Nánast verið afgreiddir sem afgangsstærð þegar kemur að launahækkunum.

Allir eru sammála um að koma böndum á verðbólguna. Þessi aðgerð mun ekki ein og sér næra verðbólgudrauginn. Launaskriðið hefur ekki verið hjá þeim lægst launuðu og þeim sem lifa á greiðslum almannatrygginga. Kjör þessara hópa hafa því ekki kynt undir verðbólgubálinu. Orsakanna er frekar að leita í miklum launahækkunum þeirra hæst launuðu og þeirra sem taka bróðurpart launa sinna með fjármagnstekjum sem eru skattlagðar mun minna en launatekjur.

Málið komið úr nefnd

Velferðarnefnd afgreiddi frumvarpið til 3. umræðu á fundi sínum á miðvikudag. Minnihlutinn greiddi atkvæði gegn því að málið yrði afgreitt út úr nefndinni.

Meiri hlutinn bókaði hins vegar að málið hefði fengið málefnalega skoðun, verið ítarlega rætt og ólík sjónarmið reifuð. Sérstaklega hafi verið orðið við beiðni minnihlutans að kalla tiltekna gesti fyrir nefndina og að frekari gagna yrði aflað. Þetta framfaramál er því vel ígrundað og verður vonandi sem allra fyrst að lögum.

Höfundur er þingmaður Flokks fólksins og formaður velferðarnefndar