Á allt Ís­land heima á höfuð­borgar­svæðinu?

Á íbúafjöldi einn að ráða þingstyrk þegar aðgangur að ríkisvaldinu, þjónustu og opinberum störfum er jafn ójafnt dreifður og raun ber vitni? Ríkisvaldið er þegar samþjappað á höfuðborgarsvæðinu. Þar búa um 64% landsmanna en þar eru um 70% allra ríkisstarfa. Reykjavík er þjónustustaður ríkisins með höfuðstöðvar stjórnsýslu og mjög margra ríkisstofnana.

Þetta er ekki söguleg tilviljun heldur langvarandi samþjöppun stjórnsýslu, fjármála, viðskipta, menntunar og menningarstofnana. Ríkið hefur gripið til sérstakra aðgerða og færa til óstaðbundin störf en þau störf leka heim frá landsbyggðunum aftur til höfuðborgarsvæðisins. Óstaðsett störf eru því falskt öryggi.

Auðlindirnar dreifðar en valdið samþjappað

Stærstur hluti útflutningsgreina sem afla þjóðarbúinu gjaldeyris byggir á auðlindum, innviðum og starfsemi utan höfuðborgarsvæðisins. Árið 2025 voru sjávarafurðir 38,9% útflutningstekna og ál og álafurðir 34,5%. Stór hluti þeirrar framleiðslu er eðli máls samkvæmt bundinn sjávarbyggðum, höfnum, orkuöflun og stóriðju utan höfuðborgarsvæðisins. Ferðaþjónustan skilaði 478,3 milljörðum króna í útflutningstekjur árið 2025 og þar eru náttúra og áfangastaðir um allt land grunnur verðmætasköpunarinnar, þó stór hluti fyrirtækja, flugs og þjónustu sé einnig á suðvesturhorninu.

Auðlindirnar eru víða um land, verðmætasköpunin dreifist um landið en stjórnsýsla, sérhæfð þjónusta og ríkisstörf safnast í ríkari mæli á einn stað.

Hvað erum við nákvæmlega að jafna?

Ef þingstyrkur á í auknum mæli að fylgja mannfjölda verður að horfa á hina hliðina líka. Íbúi á höfuðborgarsvæðinu býr nær Alþingi, ráðuneytum, höfuðstöðvum stofnana, stærsta háskólanum, stærsta sjúkrahúsinu og stærsta vinnumarkaði landsins. Stór hluti opinberrar stjórnsýslu er þegar staðsettur í nærumhverfi viðkomandi.

Íbúi á Raufarhöfn, Patreksfirði eða Djúpavogi býr í samfélagi þar sem hver opinber þjónustan hverfur á eftir annarri og ákvarðanir um þá þjónustu eru teknar hundruð kílómetra í burtu. Alþingi er fulltrúasamkoma alls landsins, þar á meðal svæða sem hafa allt annað aðgengi að miðlægu ríkisvaldi.

Höfðatala eða heilt land?

Við getum ekki fyrst miðstýrt stjórnsýslunni, ríkisstofnununum, sérfræðiþjónustunni og stórum hluta opinberu starfanna á höfuðborgarsvæðið og síðan sagt að eina sanngjarna mælistikan á pólitískt vægi sé höfðatalan. Á Alþingi aðeins að endurspegla hvar fólkið býr eða líka tryggja að ólík landsvæði hafi raunverulega rödd þar sem sameiginlegum gæðum og fjármunum er ráðstafað?

Hvað gerist þegar samfélög veikjast?

Fólki fækkar, störfum fækkar og þjónusta hverfur. Erfiðara verður að manna skóla, heilbrigðisþjónustu, löggæslu, björgun og atvinnulíf. Þekking tapast, fyrirtæki eiga erfiðara með að vaxa og samfélög missa getu til að nýta þau verðmæti sem eru á svæðinu. Á sama tíma eykst álagið þar sem fólkið safnast saman. Landið verður ekki minna þótt fólkinu fækki. Við þurfum áfram að nýta auðlindirnar, sækja sjóinn, framleiða orkuna, reka hafnir, sinna ferðafólki, halda uppi samgöngum og gæta lands og innviða. Er skynsamlegt fyrir þjóðina að leggja sífellt fleiri egg í sömu körfuna.

Lausnin er jú að færa þjóðina nær þjónustunni. Það er miklu einfaldara en að færa þjónustuna nær þjóðinni.

Höfundur er kennari og skólastjórnandi.