„Ég byrjaði að lesa kaflann og fór bara að gráta“

Þorgrímur flutti til Ólafsvíkur árið 1970. Þar heyrði hann af dreng sem hafði látist í bílslysi þremur árum áður, eftir að faðir hans ók yfir hann. Þorgrímur þekkti drenginn ekki sjálfur en slysið festist í honum og varð síðar kveikjan að því sem hann kallaði lengi „Ólafsvíkurbókina.“

„Þetta slys sló mig svakalega, þótt ég þekkti ekki strákinn. Það kom alltaf aftur upp í hugann. Þegar ég skrifaði mína fyrstu bók, Með fiðring í tánum, árið 1989, poppaði þetta aftur upp og þá fór ég í rólegheitum að velta fyrir mér hvort ég gæti gert eitthvað úr þessu. Ég fór reglulega að punkta hjá mér.“

Smám saman varð til sérstakt hólf í huganum sem hann kallaði „Ólafsvíkurbókina.“ Þar söfnuðust persónur, minningar og atvik án þess að hann vissi nákvæmlega hvað úr yrði. Í fyrra fann hann svo að tíminn væri kominn til að setjast niður og vinna úr efninu.

„Hin bókin mín, Litli Kristur, var tilbúin og ég hugsaði með mér að það væri heilt sumar fram undan. Kannski væri bara rétt að leggja af stað í þetta verkefni. Allt í einu var hólfið orðið fullt af hugmyndum. Þá þurfti ég einfaldlega að fara að vinna úr því.“

Úr varð Ég kom til að gráta, skáldsaga um 55 ára stærðfræðikennarann Jónatan sem snýr aftur til Ólafsvíkur eftir langa fjarveru. Ferðin verður að uppgjöri við sorg, sektarkennd og minningu sem hefur haft áhrif á líf hans frá unglingsárum.

Skrifaði tíu tíma á dag í Helsinki

Stór hluti bókarinnar varð til í Helsinki þar sem Þorgrímur settist að á bókasafni og skrifaði klukkustundum saman. Tónlistin fylgdi honum við vinnuna og hjálpaði honum að finna rétta tóninn í hverjum hluta sögunnar.

„Ég skrifaði tíu klukkutíma á dag á bókasafninu. Ég setti George Michael, The Eagles eða Villa Vill í eyrun, eftir því hvar ég var staddur í sögunni. Ég bjó til stemninguna í hausnum á mér og skrifaði. Það virkar mjög vel fyrir mig.“

Þótt ákveðinn rammi væri til staðar þegar skrifin hófust breyttist sagan fljótt. Þorgrímur áætlar að um helmingur bókarinnar hafi orðið til á leiðinni. Ein af mikilvægustu persónunum, Ísold, var til að mynda ekki hluti af upphaflegu hugmyndinni.

„Ísold átti ekkert að vera í sögunni. Hún kom bara óvænt inn og allt í einu þurfti ég að fara að elta persónurnar. Ég hafði ekki hugmynd um hvernig sagan ætti að enda þegar ég byrjaði. Sagan fann mig í rauninni.“

Þorgrímur lýsir skrifferlinu á mjög sjónrænan hátt. Hann sér senurnar fyrir sér eins og kvikmynd og fylgist með persónunum áður en hann festir atburðina á blað.

„Þegar ég skrifa sé ég bara ramma. Til dæmis: sjoppa, kvöld, hann labbar inn. Ég horfi bara á þetta og hlusta. Bókin er bíómynd í hausnum á mér.“

Kallaði gömlu æskuvinina saman

Þótt meginþráður bókarinnar sé skáldskapur sækir Þorgrímur mikið í eigin minningar og frásagnir úr Ólafsvík. Fyrir fjórum árum kallaði hann saman gamla æskuvini sína og bað þá að rifja upp liðna tíð.

„Ég upplifði svo margt með strákunum en það voru nokkrar sögur sem gerðust fyrir mína tíð. Þá ákvað ég að láta Jónatan lenda í þeim til þess að hann væri enn brotnari sem ungur einstaklingur. Það útskýrir hvers vegna hann verður eins og hann verður í hjónabandinu og sem kennari. Söguþráðurinn í gegnum bókina er skáldskapur en litlu hliðarsögurnar eru flestar sannar, þó ekki allar.“

Atvik úr raunveruleikanum eru því víða falin inni í sögunni. Þorgrímur nefnir sem dæmi atriði þar sem Jónatan og vinur hans fara upp á fjall og skjóta á fiskiskip. Það gerði bróðir Þorgríms í raun en ekki hann sjálfur.

„Jónatan er ekki ég, en ég er hann samt“

Þorgrímur tekur skýrt fram að Jónatan sé ekki hann sjálfur. Um leið segir hann hluta af sér leynast í öllum persónunum sem hann skrifar.

„Jónatan er ekki ég, en ég er hann samt sem áður. Ég er líka Ísold. Ég er líka Tínus. Ég er inni í öllu þessu fólki og nota að sjálfsögðu reynslu úr mínu hjónabandi, uppeldi og samskiptum til að búa til trúverðugar persónur.“

Stærstu áföll Jónatans eru þó ekki reynsla Þorgríms sjálfs. Hann missti hvorki föður í sjóslysi né vin í bílslysi. Umhverfið þekkir hann hins vegar vel og segir Ólafsvík hafa mótað sig.

„Ólafsvík ól mig upp. Atburðirnir þar breyttu mér. Ég átti hins vegar ekki föður sem fórst í sjóslysi eða vin sem dó í bílslysi. Mér fannst gaman að blanda þessum tregafullu atburðum inn í þroskasögu fólksins.“

Þótt stóru áföll Jónatans séu skálduð virðist tilfinningaheimur bókarinnar standa Þorgrími nær. Hann talar um æskuna sem eitthvað sem fólk skilur ekki endilega eftir þegar það eldist heldur ber með sér, stundum án þess að gera sér grein fyrir því.

Eitt augnablik úr hans eigin uppvexti stendur honum enn ljóslifandi fyrir hugskotssjónum. Morguninn 23. janúar 1973 vakti móðir hans hann með fréttum af eldgosinu í Vestmannaeyjum.

„Það fyrsta sem hún sagði var: „Vestmannaeyjar eru að leggjast í rúst.“ Ég bara: Vá. Ég gleymi þessu ekki. Ég held að þetta hafi verið pínulítið tráma í mínu lífi. Það eru svona augnablik sem hreyfa við manni.“

Óvissan sem fékk að standa

Kjarni bókarinnar liggur að stórum hluta í sambandinu milli Jónatans og besta vinar hans, Benna. Þeir voru 14 ára þegar þeir voru að „teika“ aftan í bíl og Benni missti takið. Hann varð fyrir bifreiðinni og lést. Jónatan hefur síðan verið óviss um hvort hann hafi ýtt við honum augnablikinu áður.

„Hann er búinn að dreyma lengi um að biðjast fyrirgefningar þótt hann sé óöruggur um hvort hann hafi í raun valdið dauða vinar síns. Ég held að við könnumst öll við einhvers konar samviskubit eða óöryggi sem við þurfum að losa okkur við. Ég vildi aldrei fullyrða að hann hefði valdið dauðaslysinu. Kannski rann vinurinn bara, ég vil hafa það opið.“

Einn sterkasti hluti bókarinnar að mati Þorgríms er þegar Jónatan er neyddur til að mæta í jarðarför Benna. Þar verður sorgin og vanmátturinn sýnilegur án þess að þurfi að útskýra hann mikið.

„Mér finnst sterkt þegar hann er dreginn inn í jarðarför vinar síns og rífur sig lausan. Þetta er sorglegt og óþægilegt augnablik. Margir þekkja það að vera dregnir inn í aðstæður sem þeir vilja ekki vera í. Hann er bara lítill strákur, fjórtán ára.“

Að skrifa sig frá æskunni

Þorgrímur segir bókina fyrst og fremst fjalla um hvernig æskan mótar fólk. Hann hefur sjálfur velt því fyrir sér hvernig atburðir úr barnæsku geti fylgt fólki árum og áratugum saman án þess að það tengi endilega hegðun sína við það sem gerðist þá.

„Við lendum öll í einhverju og erum kannski að fela það alla ævi. Ef við ætlum að skoða okkur sjálf held ég að margir þyrftu hreinlega að skrifa sig frá æsku sinni og spyrja: Af hverju er ég svona? Þetta atvik situr í mér og ég þarf að gera það upp.“

Þarna færist samtalið frá Jónatan yfir á fólk almennt. Þorgrímur talar ekki um æskuna sem eitthvað sem þurfi endilega að hafa verið skelfilegt til þess að marka manneskju. Minningin geti verið lítil, óttinn gamall og orsakasamhengið jafnvel ekki orðið sýnilegt fyrr en löngu síðar.

„Nú skil ég af hverju ég er feiminn. Nú skil ég af hverju ég er hræddur. Nú skil ég af hverju ég er óöruggur. Þetta atvik situr í mér og ég þarf að gera það upp.“

„Ég á heima þar í hjartanu“

Sjálfur á Þorgrímur auðvelt með að fara aftur í tímann þegar hann kemur til Ólafsvíkur. Hann segist hafa farið þangað hvað eftir annað, gengið um bæinn og dvalið á stöðum sem tengjast æskunni.

„Mér finnst mjög auðvelt að hoppa aftur í tímann. Ég er búinn að fara um tíu sinnum vestur í sumar, bara á æskustöðvarnar, drekka kaffi og ganga um á Snæfellsnesi. Ég á heima þar í hjartanu.“

Bærinn fær fyrir vikið mikið vægi í bókinni. Þar blandast saman minningar Þorgríms, sögur vina og fjölskyldu og skáldskapurinn sjálfur. Raunverulegir staðir rata einnig inn í söguna, meðal annars Lárubúð, sem Þorgrímur fékk leyfi til að nota.

Áföll sem voru ekki rædd

Tíðarandinn skiptir einnig miklu í sögunni. Þorgrímur rifjar upp samfélag þar sem alvarlegir atburðir voru ekki endilega ræddir opinberlega. Í sjávarplássi voru hættur og dauðsföll nálæg og fólk hélt áfram.

Hann nefnir atriði úr bókinni sem honum finnst lýsa þessu vel. Fólk er saman komið í félagsheimili þegar fréttist að bátur sé að farast. Eiginkona eða börn manns um borð gætu jafnvel verið stödd í salnum en samt sé reynt að halda kvöldinu áfram.

„Kannski er eiginkona viðkomandi á staðnum, börnin hans, en fólk reynir bara að halda haus til að skemma ekki partíið. Svona var þetta. Við erum að tala um svakalega hluti. Drykkjuna, framhjáhaldið og vesenið.“

Lífið í sjávarplássinu gerði líka kröfur til barna frá unga aldri.

„Þetta var sjávarpláss. Börn fóru að vinna í fiski tólf ára. Það þurfti bara að bjarga verðmætum. „Lokum skólanum og björgum verðmætum.““

Karlmennska og bældar tilfinningar

Annar stór þráður bókarinnar er karlmennska og tilfinningar. Þorgrímur segir það hafa verið meðvitaða ákvörðun að fjalla um einstaklinga sem eiga erfitt með að opna sig og segja upphátt hvernig þeim líður.

„Mér finnst oft auðveldara að tjá mig í ritmáli heldur en að segja hlutina beint. Það er mikilvægt að opna sig, hafa hugrekki og bæla ekki tilfinningarnar. Maður þarf að þora að vera einlægur. Það skiptir máli.“

Titill bókarinnar, Ég kom til að gráta, tengist beint þessari hugmynd. Jónatan heldur vestur með ákveðið erindi í huga en ferðin verður að stærra uppgjöri við það sem hann hefur ekki leyft sér að finna eða segja.

Svo gerist það að textinn sjálfur brýtur niður varnir höfundarins.

Fór sjálfur að gráta

Þorgrímur fann sjálfur fyrir tilfinningalegum þunga sögunnar áður en hún kom út. Fyrir um ári var hann á hugleiðslunámskeiði á Sólheimum og bauðst eitt kvöldið til að lesa fyrsta kaflann úr bókinni.

„Ég byrjaði að lesa kaflann og fór að gráta. Samt upplifði ég ekki sjálfur þetta atvik. Tilfinningarnar voru bara svo sterkar; Ólafsvík, vináttan, myrkrið, sjómennskan. Ég réð ekki við mig.“

Hann segir þetta tengjast einu mikilvægasta ráði sem hann hafi fengið sem rithöfundur.

„Það besta sem ég lærði einhvern tíma sem rithöfundur var: Skrifaðu eins og enginn muni nokkurn tímann lesa söguna. Þá þorirðu að segja það sem þig langar að segja og ert ekki að velta fyrir þér hvað mamma þín, konan þín eða frændi segir. Vertu bara sannur. Þá snertirðu hjörtu.“

Tónlistin kallar fram minningar

Tónlistin sem fylgdi Þorgrími við skrifin rataði einnig inn í bókina sjálfa. Þar koma fyrir lög eftir meðal annars Eagles, George Michael, Billy Joel og Vilhjálm Vilhjálmsson.

„Ef mér líður illa blasta ég uppáhaldstónlistina mína og þá sé ég myndir úr æsku minni. Mig langaði að lesendur gætu gert það sama. Þetta er kannski meira tónlist minnar kynslóðar en þinnar. Mig langaði að fólk gæti sjálft hoppað aftur í sína æsku.“

Ljóð gegna sambærilegu hlutverki og kallast á við það sem Jónatan upplifir hverju sinni. Þorgrímur segir þetta allt hafa orðið hluta af sama púsluspilinu.

„Þetta er komið“

Þegar bókin var loks tilbúin fann Þorgrímur fyrir sérstakri tilfinningu. Efnið sem hafði safnast saman í áratugi var loksins komið í eina heild.

„Þetta var skemmtilegt púsluspil að raða öllu saman. Mér finnst það hafa tekist svo vel að tilfinningin er einfaldlega: Ég þarf ekki að skrifa meira. Þetta er komið. Ég sé núna að ég hef verið að bíða eftir henni öll þessi ár án þess að vita það.“

Þorgrímur er þó langt frá því að vera hættur að vinna. Stór hluti starfs hans snýst um börn og ungmenni. Á hverjum vetri ferðast hann um skóla landsins og segist hitta samtals sex til sjö þúsund nemendur, meðal annars í fyrirlestrum, skapandi skrifum og lestrarhvatningu.

Börnin geta alveg einbeitt sér

Þorgrímur segir reynslu sína úr skólunum sýna að börn og unglingar geti vel haldið athygli þegar efnið höfðar til þeirra. Hann nefnir sem dæmi fimmtíu þreytta tíundubekkinga á miðjum föstudegi sem hlusta einbeittir á hann allan tímann.

„Alveg sama hvert ég fer, þetta er alltaf svona. Krakkar geta einbeitt sér. Þau geta verið stillt og prúð. Þau þurfa bara áskoranir við hæfi og ákveðinn aga.“

Hann telur þó skólaumhverfið flóknara en áður. Kennarar þurfi að takast á við meiri fjölbreytni, athyglisvanda og upplýsingaáreiti auk síma og annarra skjátækja.

„Kennarar eru að gera sitt besta, það get ég sagt þér. En það er meiri kvíði, meiri athyglisbrestur og meiri fjölbreytni en áður. Einn kennari getur ekki tekið tuttugu manna bekk og sinnt öllum eins. Það þyrfti helst þrjá eða fjóra fullorðna til að sinna öllum.“

Foreldrar þurfa líka að stíga inn

Þorgrímur telur þó ekki hægt að leggja ábyrgðina á læsi eingöngu á skólana. Foreldrar þurfi svo sannarlega að sinna lestri heima og hjálpa börnum að byggja upp orðaforða.

Hann rifjar upp heimsókn í litlu bæjarfélagi þar sem sex ára drengur kunni svör við öllum spurningum hans um erfið orð. Kennarinn sagði ástæðuna einfalda: Drengurinn las heima í hálftíma á hverjum degi og foreldrarnir fóru yfir þau orð sem hann skildi ekki.

„Hin börnin lesa sum annaðhvort ekkert eða kannski í fimm eða tíu mínútur. Þarna sérðu muninn í orðaforða og sjálfstrausti. Að læra tvö ný orð á dag eru rúmlega sjö hundruð ný orð á ári. Ef foreldrar myndu sinna þessu litla hlutverki myndi sjálfstraust nemenda aukast.“

Þorgrímur telur einnig mikilvægt að börn fái að lesa bækur sem tengjast eigin áhugasviði. Það sé ekki endilega vænlegasta leiðin að setja sömu bókina fyrir heilan bekk og ætlast til að hún höfði jafnt til allra.

„Af hverju má nemandi ekki velja sér bók sem tengist eigin áhugasviði og gera ritgerð úr henni? Sumir vilja lesa fótboltasögur, aðrir fjallaklifursögur eða njósnasögur. Þegar krakkar finna bækur sem tengjast áhugamálum sínum þá lesa þeir. Við erum of föst í sama farinu.“

Vill sjá ljósið í augunum

Áhugi Þorgríms á læsi liggur einnig að baki vefsíðunni thorgrimur.is þar sem hann hyggst birta eina nýja barnasögu í hverjum mánuði. Sögurnar verða meðal annars rafbækur, hljóðbækur og litabækur og sérstök áhersla lögð á orðaforða.

Þorgrímur hefur margoft verið spurður hvers vegna hann hafi ekki farið út í stjórnmál. Hann telur sig hins vegar geta haft meiri áhrif með því starfi sem hann sinnir nú þegar.

„Ég hitti samtals sex til sjö þúsund börn og ungmenni á hverjum vetri. Ef ég næ að hreyfa við einum nemanda á hverjum fyrirlestri er ég kannski að hreyfa við hundrað og fimmtíu krökkum á ári. Það er svo dásamlegt að sjá ljós kvikna í augunum á þessum krökkum. Ég þrífst á þessu, að gera gagn.“

Þegar Þorgrímur heyrði fyrst af slysinu árið 1970 gat hann ekki vitað að sagan myndi enn leita á hann þegar hann væri orðinn fullorðinn rithöfundur. Enn síður að hún yrði, 37 árum eftir að hann byrjaði fyrst að punkta hjá sér hugmyndir að bókinni, ein af undirstöðum skáldsögu um sorg, sektarkennd og það sem við berum með okkur úr æskunni.

Hann segist nú sjá að hann hafi að einhverju leyti beðið eftir þessari sögu öll þessi ár.

Hólfið var orðið fullt.