Kaup­máttur eftir húsnæðis­kostnað 27% minni en fyrir fimm árum

Það er merkilegt hvernig sumir helstu verkalýðsforkólfar landsins, þeir sem við þekkjum best og eru hvað duglegastir að koma sér á framfæri í fjölmiðlum, hafa tekið sterka afstöðu gegn ESB. Ekki aðeins gegn aðild, heldur gegn því að aðildarviðræður fari fram og almenningur fái að sjá hvaða samningur næst og kjósa síðan um hann.

Þeir hafa þannig skipað sér í sveit með ríkasta fólki landsins og sterkustu sérhagsmununum. Sumir þeirra ganga jafnvel svo langt að tala um verðbólgu og vexti eins og þetta sé allt saman einföld spurning um vilja. Ef við bara vildum gætum við lækkað vextina strax á morgun.

Slík fullyrðing særir almenna skynsemi þegar saga vaxta á Íslandi er skoðuð. Íslensk heimili hafa búið við viðvarandi og mikinn vaxtamun gagnvart evrusvæðinu áratugum saman. Vextir eru auðvitað mannanna verk, en ef pólitískur vilji einn og sér dygði til að halda þeim lágum hefðum við varla búið við þetta vaxtastig jafn lengi og raun ber vitni.

Þetta er fólkið sem telur sig vita betur en við hvaða valkostir mega standa okkur til boða. Þetta er líka fólkið sem hefur staðið í kjarabaráttu fyrir okkar hönd.

Skoðum því hvernig sú barátta hefur gengið síðustu árin.

Við skulum byrja þegar vextir hér voru hvað lægstir. Þá voru þeir reyndar lágir um alla Evrópu vegna Covid-faraldursins. Munurinn er sá að síðan hafa þeir hækkað mun meira hér en á evrusvæðinu. Í maí 2021 fóru lægstu óverðtryggðu íbúðalánavextir niður í 3,3% og greiðslubyrði 50 milljóna króna jafngreiðsluláns til 40 ára var þá um 188.500 krónur á mánuði. Landsbankinn og Kjarninn

Við berum hér saman sömu lánsfjárhæð til sama lánstíma við vaxtakjörin þá og nú. Þetta er því samanburður á vaxtaumhverfinu, ekki greiðsluferill sama láns.

Tökum launamann sem var með 600 þúsund krónur í mánaðarlaun árið 2021. Eftir skatt og 4% lífeyrisiðgjald fékk hann um 430.900 krónur útborgaðar. Ef laun hans hefðu fylgt launavísitölu væru þau komin í um 873 þúsund krónur og nettólaunin í um 624.600 krónur. Miðað er við fullan persónuafslátt og engin stéttarfélagsgjöld. Launavísitala Hagstofunnar, skattþrep 2021 og skattþrep 2026

Miðað við 9,25% vexti á nýjum óverðtryggðum lánum er greiðslubyrði sambærilegs láns í dag um 395.300 krónur á mánuði. Íslandsbanki

Við útreikning á kaupmætti nettólauna er miðað við almenna vísitölu neysluverðs. Eftir að húsnæðisgreiðslan hefur verið dregin frá er miðað við vísitölu neysluverðs án húsnæðis, svo húsnæðiskostnaðurinn sé ekki talinn tvisvar. Frá maí 2021 til ágúst 2026 hækkaði almenna vísitalan um 38,5% en vísitalan án húsnæðis um 29,7%. Hagstofan í maí 2021 og Hagstofan í ágúst 2026

Þarna liggur niðurstaðan. Nettólaunin hafa hækkað um tæplega 194 þúsund krónur en greiðslubyrðin um tæplega 207 þúsund. Launamaðurinn hefur því um 13 þúsund krónum minna eftir en árið 2021, áður en tekið er tillit til verðhækkana á öðrum nauðsynjum.

Til samanburðar má skoða Króatíu, nýjasta aðildarríki ESB, sem tók upp evru árið 2023. Þar voru meðalnettólaun um 943 evrur í maí 2021 en voru komin í 1.552 evrur í maí 2026. Verðlag hækkaði um rúm 34% á sama tíma og kaupmáttur meðalnettólauna því um rúm 22%. Króatíska hagstofan 2021, Króatíska hagstofan 2026, verðlagstölur 2021, verðlagstölur 2026 og fast gengi kúnunnar gagnvart evru

Meðalvextir nýrra húsnæðislána í Króatíu voru 2,45% í maí 2021 og 2,91% í maí 2026. Ef við berum á sama hátt saman 100 þúsund evra jafngreiðslulán til 30 ára við vaxtakjörin þá og nú lítur þróunin svona út. Seðlabanki Evrópu og króatíski seðlabankinn

Þetta sannar ekki að evran ein og sér hafi valdið launahækkunum í Króatíu. Það sýnir hins vegar raunverulega þróun í nýjasta aðildarríki ESB. Þar hækkuðu meðalnettólaun um 609 evrur á mánuði á meðan greiðslubyrði sambærilegs láns hækkaði um 24 evrur. Hér á Íslandi hækkuðu nettólaunin í dæminu minna en greiðslubyrði lánsins.

Þetta er hinn kaldi veruleiki fólks á Íslandi. Hefðbundnar kaupmáttarmælingar segja okkur að kaupmáttur launa hafi aukist. En fólk greiðir ekki reikningana með prósentum á blaði. Það greiðir þá með peningunum sem standa eftir á reikningnum þegar búið er að greiða húsnæðið.

Þetta sannar heldur ekki að ESB-aðild leysi sjálfkrafa öll okkar vandamál. Enda er ekki kosið um aðild á laugardaginn, heldur hvort Ísland eigi að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið. Ef viðræðurnar skila samningi hefur ríkisstjórnin boðað að hann verði lagður fyrir þjóðina í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá fáum við að sjá hvaða samningur býðst og taka upplýsta ákvörðun um hann. Upplýsingavefur landskjörstjórnar

Fyrir marga þeirra sem vilja fá samninginn á borðið er lokamarkmiðið að taka upp evru og tryggja íslensku efnahagslífi sterkari bakhjarl. Eitt meginmarkmiðið er að færa íslenskt vaxtaumhverfi nær því sem tíðkast á evrusvæðinu, ef og þegar evra yrði tekin upp.

Já á laugardaginn er ekki loforð um lægri vexti. Það opnar hins vegar leið að markmiði sem gefur raunhæfan möguleika á lægri vöxtum, minni verðbólgu og stöðugra efnahagslífi.

Það er mun bjartari framtíðarsýn en að sætta sig við háa vexti næstu áratugina, alveg eins og við höfum gert síðustu áratugi.

Höfundur er stafrænn hönnuður og mun segja já við að sjá á laugardaginn.