Fólk undraðist að þær héldu barni frá skjám fyrstu tvö árin

Jasmín býr með konu sinni, Þórdísi, og tveimur börnum: Kötlu, sem verður fjögurra ára í ágúst, og Hugin, sem er átján mánaða. Þær Þórdís byrjuðu saman árið 2020, rétt fyrir Covid, og giftu sig á síðasta ári.

„Hjá okkur var þetta eiginlega bara: Ættum við að vera saman eða ættum við bara ekki að hittast aftur?,“ rifjar hún upp. „Við byrjuðum mjög hratt saman og eignuðumst barn 2022. Við gerðum þetta mjög hratt.“

Hversu hratt? Jú, þær voru búnar að ákveða nafn dótturinnar á öðru deiti.

„Mamma sagði einu sinni við mig að hún hefði búist við því að ég yrði mamma sextán ára. Hún var bara að bíða eftir því.“

Það sem gerir foreldrasögu Jasmínar og Þórdísar sérstaka er að þær gengu báðar með sitt hvort barnið. Jasmín lýsir því hvernig móðureðlið var jafn sterkt í bæði skiptin, hvort sem hún var sjálf þunguð eða horfði á konu sína fæða barnið þeirra í heiminn.

Katla, sem nú er á leikskóla, er reyndar farin að taka eftir því að hún sé í minnihluta í sínum árgangi.

„Hún er eina barnið í sínum leikskólahópi sem á tvær mömmur og engan pabba. Hún var kannski farin að spyrja hvað pabbi væri og áttaði sig á því að hún ætti ekki pabba. Fyrst hélt hún að „pabbi“ væri bara maður, að það væri „kona og pabbi“, ekki „kona og maður.“

Frá leikskóla til Háskóla Íslands

Jasmín hefur alltaf vitað að hún vildi vinna með börnum. Hún hefur samanlagt unnið í kringum fimm ár á leikskóla, þjálfað handbolta í yngri flokkum og starfað á sumarnámskeiðum. Að loknu BSc-námi í sálfræði stefndi hún fyrst að klínískri barnasálfræði, en uppgötvaði nýja námsbraut við Háskóla Íslands sem fangaði hana algjörlega.

„Foreldrahlutverkið er bara svo ógeðslega áhugavert og mig langaði að kafa dýpra í það. Ég byrjaði í náminu þegar Katla var um eins árs og það var rosalega gott að geta tengt námið við það að vera foreldri. Ef maður á ekki börn getur maður ekki ímyndað sér alveg hvernig það er að vera foreldri. Foreldrafræðslan fer líka mjög mikið á dýptina og ég lærði ótrúlega mikið um sjálfa mig. Uppeldi snýst svo mikið um mann sjálfan; við erum oft að ala upp börnin okkar eins og við vorum sjálf alin upp. Maður þarf að skilja grunninn og skilja foreldra sína líka til að geta haldið áfram.“

MA-námið í foreldrafræðslu er nýtt af nálinni: fyrstu nemendurnir útskrifuðust líklega 2022, og Jasmín áætlar að færri en tuttugu manns hafi lokið því á landinu. Hún sjálf er á öðru ári, í pásu eins og er, en stefnir á útskrift næsta vor.

„Það hafa ekki margir heyrt um þetta nám,“ segir hún. Það kemur svo sem ekki á óvart. Þegar samfélagið hefur lengi gengið út frá því að foreldrahlutverkið sé eitthvað sem fólk finni bara út úr sjálft, hljómar hugmyndin um að taka mastersgráðu í því kannski svolítið framandi. En þörfin er til staðar. Það segir Jasmín bæði reynsla hennar af leikskóla og skilaboðin sem hrúgast inn á TikTok-reikninginn hennar.

„Uppeldi snýst um ást, tíma og tengsl“

Jasmín byrjaði á TikTok eftir að hafa séð aðra konu, leikskólakennara, vinna með foreldrum á samfélagsmiðlum og hugsað: Þetta gæti ég kannski gert. Síðan hefur hún byggt upp samfélag fólks sem leitar til hennar með spurningar.

„Ég hef alltaf einhvern veginn vitað að mig langaði að fara í svona fræðslu. Svo ákvað ég bara að byrja. Mér fannst þetta ótrúlega gaman og ég fæ svo mikið út úr því að tala við foreldra. Það er mikil þörf fyrir foreldrafræðslu. Mér finnst mikilvægt að fólk taki ábyrgð á uppeldi, til að búa til betra samfélag fyrir börnin.“

Það sem aðgreinir Jasmín frá hreinni „fræðsluvél“ er að hún fléttar persónulegu lífi sínu inn á milli. Það er meðvituð ákvörðun.

„Fólk þarf líka að vita hver ég er. Í allri fræðslu koma persónulegar skoðanir og reynsla inn. Mér finnst mikilvægt að fólk viti að einhverju leyti hvaðan ég kem og hvernig líf mitt lítur út.“

Hún er líka mjög meðvituð um þá hættu sem fylgir samfélagsmiðla-uppeldisefni: að of mikið af því ýti foreldrum lengra niður í sjálfsefa.

„Meira upplýsingaflæði og samfélagsmiðlar geta aukið samviskubit hjá foreldrum. Meira samviskubit leiðir til verra vistkerfis. Mér finnst mjög mikilvægt í því sem ég geri að ég sé ekki að reyna að auka samviskubit yfir hlutum sem skipta ekki máli.“

Þá kemur ein setning sem situr eftir:

„Ef þú ætlar að vera með samviskubit, hafðu þá samviskubit yfir réttu hlutunum.“

Hvaða áhrif getur það haft á foreldra að fá stöðugt misvísandi ráð um uppeldi frá samfélagsmiðlum, fjölskyldu og sérfræðingum?

„Það tæmir mann. Það er svo mikið af upplýsingum og alltaf meira og meira af öllu. Þetta er rétt, hitt er rétt, ekki gera þetta og ekki gera hitt. Þetta getur leitt til upplýsingaflóðs. Allir hafa einhver ráð. Allir sem eiga fjölskyldu hafa fengið ráð. En þú þarft ekki að fá ráð frá öllum. Ef maður ætlar að hlusta á öll ráð sem allir gefa, þá fer maður bara í eitthvað „overdrive“. Maður setur óraunhæfar kröfur á sig. 

Það gleymist svo oft að maður þarf ekki að vera fullkominn. Það er ekkert fullkomið. Maður reynir og reynir og reynir og klárar batteríin. Ef þér líður illa sem foreldri hefur það áhrif á barnið, tengslin ykkar og samskiptin. Börn finna þetta. Þess vegna er mikilvægt að taka inn réttar upplýsingar og kunna að meta hvað skiptir máli. Það er til dæmis fólk sem hefur áhyggjur af því hvort það sé að gefa of mikið af gjöfum eða ekki nógu oft hitt og þetta. En það sem skiptir máli er að vera með barninu þínu.“

Þrátt fyrir alla flækjuna sem fylgir nútímanum: öll ráðin, umræðurnar, uppeldisstefnurnar, álagið og samanburðinn, þá er Jasmín skýr um hvað sé í raun mikilvægt.

Í grunninn viljum við alltaf vera góðir foreldrar, sýna börnunum okkar ást og gefa þeim tíma. Það er það sem skiptir mestu máli. Í öllum þessum mismunandi uppeldisstefnum finnst mér oft gleymast að uppeldi snýst um ást, tíma og tengsl.

Þegar blaðamaður spyr hvaða ráð hún myndi helst gefa foreldri sem finnst hann sífellt vera að klúðra, þá svarar hún ekki með flóknum verkfærum eða flokkunarkerfi.

„Það fyrsta sem ég myndi alltaf segja er að taka eftir því góða sem maður gerir. Þú verður aldrei betri ef þú ert alltaf að hugsa: „Fokk, ég er alltaf að gera þetta vitlaust.“ Þú verður ekki betri með því að grafa þína eigin gröf. Maður þarf að byrja á því að taka eftir hinu góða. Svo þarf að gefa börnunum sínum tíma, leika við þau og gefa þeim kærleik. Það er svo mikilvægt fyrir tengslin. Svo þarf að taka eitt í einu. Spyrja sig: Hvað ætla ég að verða betri í? Ekki reyna að breyta öllu í einu. Þetta er bara eitt skref í einu.“

Finnurðu fyrir því að fólk dæmi mæður og feður á ólíkan hátt þegar kemur að uppeldi?

„Það er ekki hægt að neita því. Mæður eiga bara að klára allt og eiga alltaf að vera betri og gera allt rétt. Það er líka áhugavert í náminu að skoða þetta kynslóðabil. Mamma og pabbi komu oft inn með sitt hvort hlutverkið. Mamman kom inn með hlýjuna og umhyggjuna og pabbinn meira með leikinn og grínið. En þetta er að breytast. Ungir pabbar eru oft með meiri tilfinningalega þekkingu og eru meira inni í því.“

Skjárinn — viðkvæmasta málið

Eitt af því sem Jasmín fjallar oft um er skjánotkun, bæði hjá börnum og foreldrum. Hún viðurkennir að þetta sé eldfimt umræðuefni.

„Þetta er risastór spurning og mjög viðkvæmt mál fyrir foreldra. Ég hef fundið það þegar ég tala um þetta. Það sem ég hef séð er að börn sem eru mikið fyrir framan skjá missa af svo miklu í umhverfinu; þau verða einhvern veginn minna vör við umhverfið í kringum sig, af því að það er ekki nógu mikið áreiti í þessu „venjulega“ umhverfi.“

En hún þekkir freistingarnar líka. Þær Þórdís leyfðu Kötlu ekki að horfa á skjá fyrr en hún varð tveggja ára, og fengu spurningar um það frá fólki: Hvernig getur þú gert það? Núna er sonurinn Huginn byrjaður að horfa, átján mánaða gamall.

„Maður venst því sem maður er að gera,“ segir Jasmín kímin. „En maður á að reyna að fylgja ráðleggingum. Börn undir tveggja ára eiga ekki að horfa á skjá.“

Það er líka annar veigamikill punktur sem hún vill koma á framfæri: foreldrar í síma fyrir framan börnin sín.

Ef þú ætlar að eiga börn sem kunna að takmarka sinn skjátíma og setja mörk, þá máttu ekki alltaf vera í símanum sjálfur. Við erum fyrirmyndirnar og þetta byrjar mjög snemma.

Mörk eru ekki andstæða virðingar

Eitt af því sem Jasmín leggur áherslu á, og leiðréttir gjarnan misskilning um, er að það að sýna barni virðingu og skilja tilfinningar þess sé ekki það sama og að setja ekki skýr mörk.

„Þetta var ekki svona þegar ég ólst upp. Þá var ekki verið að sýna virðingu fyrir því að barnið fór að gráta af því að slökkt var á sjónvarpinu. En foreldrar þurfa að vita að börn hafa ekki alltaf getu til að bregðast öðruvísi við. Þetta eru tilfinningar sem þarf að vinna með. Ef maður vill að barnið beri virðingu fyrir öðrum, þarf maður líka að bera virðingu fyrir barninu. Maður getur sett mörk, barnið fer að gráta, og maður getur sagt: „Ég skil að þér finnist þetta erfitt.“ Það þýðir samt ekki að maður gefi eftir. Maður er ekki að fara að kveikja aftur á sjónvarpinu.

En maður má alveg viðurkenna að þetta sé erfitt. Þetta er fín lína og flókið að fóta sig í þessu. Auðvitað má maður ekki fara of langt í hvora áttina sem er. Maður þarf ekkert að flækja þetta fyrir barnið, en maður þarf heldur ekki að skamma það eða niðurlægja það fyrir að sýna tilfinningar. 

Ef þú ert alltaf að skamma barnið þitt og berð ekki virðingu fyrir erfiðum tilfinningum þess, þá lærir barnið kannski heldur ekki að bera virðingu fyrir eigin erfiðu tilfinningum. 

Svo tengist þetta líka hlutum eins og þunglyndi og kvíða. Sumir hafa kannski aldrei fengið að vita að það sé í lagi að líða alls konar.“

Hún hefur áhyggjur af því þegar uppeldisstefnur fara út í öfgar. „Þetta verður stundum alltof fræðilegt og fer of langt frá börnunum.“

Algjört afskiptaleysi finnst henni heldur ekki gott.

„Við vitum hvað það hefur góð áhrif á börn að fá mörk. Það gefur þeim sjálfstraust, öryggi og traust á foreldrum. Börn eru ekki með þroskann til að stjórna lífinu sínu sjálf. Það er bara ekki þannig.“

Aðspurð um hvort það sé eitthvað viðfangsefni sem foreldrar séu sérstaklega áhugasamir um, nefnir Jasmín bræðisköst og erfiða hegðun, sérstaklega hjá ungum börnum.

„Persónuleg skilaboð sem ég fæ eru líka oft tengd krefjandi hegðun og ofáreiti. Fólk vill vita hvernig hægt er að leysa þetta og skilja börnin betur. Margir eru kannski að reyna að finna jafnvægið á milli þess að hlusta á barnið og setja skýr mörk. Það er mjög erfitt þegar maður er kominn á þann stað að maður hefur misst tökin. Barnið ræður of miklu og maður ræður ekki við aðstæðurnar. Það er miklu erfiðara að búa við það heldur en að byrja vel. Ég held að margir séu að reyna að vinna sig út úr því.“

Hvað geta foreldrar gert þegar börn sýna erfiða hegðun án þess að missa sjálfsstjórn?

„Þetta er stór spurning. En maður verður að taka ákvörðun um að gera þetta og reyna að vera rólegur. Ég nota þetta sjálf. Ég hugsa stundum: „Núna þarf ég að vera meira með barninu mínu heldur en ég þarf að vera pirruð.“ Maður þarf að muna að þegar maður tekur tökin aftur verður barnið oft reiðara fyrst. Það verður erfiðara og barnið verður brjálaðra. En það þýðir ekki að þetta sé ekki að virka. Þetta tekur tíma.“

Að ala upp eins og maður var alinn upp

Mest grípandi hluti samtalsins er kannski þegar Jasmín fer út í það hvernig foreldrar endurtaka, meðvitað eða ómeðvitað, mynstur úr eigin æsku.

„Maður þarf að skilja grunninn og skilja foreldra sína líka til að geta haldið áfram. Ég mæli oft með því að fólk taki bók og skrifi niður atriði sem höfðu mikil áhrif á það. Svo er gott að skoða hvað foreldrar manns voru sjálfir að ganga í gegnum á sínum tíma. Hvað hafði áhrif á þau sem hafði svo áhrif á mig? Þetta snýst um að skoða foreldra sína ekki bara út frá því að maður var leiður af því að mamma öskraði á mann, heldur spyrja: Af hverju var hún að öskra? Hvaðan kom þetta? Var mikið álag á henni?“

Hún rifjar upp gamla sögu sem lýsir þessu vel:  Kona sem skar lambalæri í tvo helminga áður en það fór inn í ofn. Maðurinn hennar spurði hana  af hverju hún gerði það en hún vissi það ekki og sagði bara: „Mamma gerði það alltaf.“ Hún spurði svo mömmu sína afhverju hún gerði það, en mamma hennar sagði það sama: „Ég veit það ekki, mamma gerði það alltaf.“ Þegar farið var að spyrja ömmuna kom í ljós að ástæðan var einfaldlega sú að ofninn hennar á sínum tíma hafði verið of lítill. Restin af fjölskyldunni hafði sem sagt verið að elda eftir gamalli, gleymdri ofnstærð í áratugi.

Það er eins og með uppeldið. Við gerum stundum hluti af því að þannig var það gert, þótt ástæðan sé löngu horfin.

Hún bendir á að meðvitund sé ekki nóg ein og sér.

„Það er frábært að vera meðvitaður. En þegar maður er orðinn þreyttur og það er álag, þá er meðvitundin oft ekki nóg. Þá verður maður að vera kominn með verkfæri.“

Bleik húfa eða blá

Þessi mynstur eru ekki einungis bundin við einstaka fjölskyldur — þau byrja að mótast strax frá fæðingu. Jasmín nefnir rannsókn sem segir mikið með litlu: sama barnið, ýmist með bleika eða bláa húfu, fékk gjörólíka meðferð frá fullorðnum.

„Þetta var rannsókn þar sem börn voru á spítala eða fæðingardeild og fólk var beðið um að halda á barni. Það var rannsakað hvort fólk brygðist öðruvísi við ef barnið var með bleika húfu eða bláa. Sama barnið var annaðhvort kallað sterkur og stæðilegur strákur, eða lítil og sæt stelpa. Það var nákvæmlega sama barn, bara önnur húfa. Það var líka munur á því hvernig fólk hélt á barninu. Ef það var með bláa húfu hélt fólk aðeins fastar á því en ef það var með bleika húfu. Þegar við tölum um félagsmótun byrjar hún nánast strax. Ég hef líka verið að skoða muninn á því að eiga stelpur og stráka. Að einhverju leyti er munur meðfæddur, strákar fæðast til dæmis með meira testósterón og geta verið virkari og með minni hömlur. En svo kemur félagsmótunin sterkt inn. Strákar fá miklu meira svigrúm. Þeir eru bara strákar og mega aðeins meira. Hjá stelpum er það ekki í boði.“

Hún tekur eftir því sjálf hversu rótgrónar þessar hugmyndir eru meira að segja hjá henni sjálfri.

„Ég man eftir því þegar ég var í íþróttaskóla með dóttur minni. Ef það var pabbi einn með barn, þá hugsaði ég ósjálfrátt: Vó, hvað hann er duglegur. Þetta er svo ómeðvitað í okkur.“

Það er engin ein rétt leið

Þegar líður á samtalið kemur fram einn lykilpunktur úr náminu sem Jasmín veitti mikla athygli: það er ekki gott að breyta sér of mikið. Það er kannski besta veganesti sem nokkur foreldraþjálfi — eða fræðari, eða parent educator, eða hvað sem maður vill kalla það. getur gefið. Að það sé ekki til ein leið. Að maður þurfi ekki að vera fullkominn. Að mömmur og pabbar eigi ekki að reyna að breyta sér í eitthvert annað foreldri en það sem þau eru.

„Maður þarf að muna að maður á alltaf að vera maður sjálfur. Það er talað um að maður eigi alltaf að vera rólegur og gera þetta og hitt. En maður verður líka að vera maður sjálfur. Ég er til dæmis mjög létt í mér og get verið mjög snögg að bregðast við. Ég get alveg unnið í því að vera rólegri mamma, og ég er alltaf að reyna að mæta barninu mínu, hlusta og vera til staðar. En ég verð samt líka að vera ég. Ef ég væri ekki ég, þá væri það líka rangt. Sumar mæður eru bara þannig, sumar eru öðruvísi. Við verðum líka að fylgja því sem okkur þykir eðlilegt.“