Útskiptin miklu og svikula elítan

Kjarni þessara hugmynda er hin svokallaða Evrarabíu-kenning, sem er evrópsk útgáfa af kenningunni um útskiptin miklu (e. The Great Replacement). Í einföldu máli gengur kenningin út á að hinu kristna samfélagi innfæddra verði skipt út fyrir framandi innflutta múslima með dyggri aðstoð innlendrar stjórnmálaelítu. Evrarabíu-kenningin er samsæriskenning því það er beinlínis vísað til þess að múslimar og elítan á Vesturlöndum sitji á svikráðum við að grafa undan vestrænum gildum. Kenningin gengur því miklu lengra en að vera uggandi yfir samfélagsbreytingum vegna innflytjenda eða lækkandi fæðingartíðni á meðal heimamanna.

Gullöldin sem sprakk með olíukreppunni

Þó að Evrarabíu-kenningin hafi nýlega náð fullu flugi hefst sagan þó mun fyrr. Eftir seinni heimsstyrjöldina sameinuðust Vesturlönd um frjálslynt lýðræði og alþjóðasamstarf. Þjóðernishyggja var litin hornauga og hún spyrt saman við nasisma og fasisma. Tími alþjóðasamvinnu og friðar leiddi af sér þrjá áratugi af stöðugum hagvexti.

Sú gullöld tók hins vegar enda árin 1972 og 1973 þegar olíukreppan skall á. Verðbólga rauk upp, kaupmáttur hríðféll og atvinnuleysi jókst. Samfélagssáttmálinn brast og fólki fannst stjórnvöld hafa sofnað á verðinum. Þetta skapaði frjóan jarðveg fyrir andóf.

Gestaboðið sem gleymdist

Á uppgangsárunum höfðu ríki Evrópu flutt inn gríðarlegan fjölda farandverkamanna, einkum frá Norður-Afríku og Mið-Austurlöndum. Lítið var þó hugað að aðlögun fólksins að vestrænum aðstæðum, enda gert ráð fyrir að það sneri aftur heim, sem reyndist þó alls ekki alltaf raunin.

Þegar efnahagskreppan skall á urðu verkamennirnir að hentugum blórabögglum. „Á augabragði var farið að líta á innflytjendur sem byrði en ekki lengur sem ávinning,“ bendir Hulda á. Gjáin sem myndaðist milli innfæddra og aðfluttra varð að eldsneyti fyrir nýja kynslóð stjórnmálamanna.

Listin að hneyksla

Fyrsti stjórnmálamaðurinn í Evrópu eftir stríð til þess að hafa veruleg áhrif í gegnum stjórnmálaaðferð sem í dag er kölluð þjóðernispopúlismi var líklega Jean-Marie Le Pen sem stofnaði Þjóðfylkinguna í Frakklandi árið 1972. Hann lærði að nýta sér ögranir, skapa hneykslun og umtal til þess að stýra umræðunni.

Á Norðurlöndunum tók popúlisminn á sig aðra mynd í fyrstu. Í Danmörku fór skattalögfræðingurinn Mogens Glistrup mikinn með Framfaraflokknum og stærði sig af skattsvikum. Þegar líða tók á áttunda áratuginn vék skattaandstaðan hins vegar fyrir harðri andúð á innflytjendum. Glistrup líkti múslimum meðal annars við „dropa af arseniki í glasi af tæru þjóðarhafi Dana“.

Rasismi í nýjum umbúðum

Til að komast hjá því að vera stimplaðir sem fasistar fundu popúlistaflokkar upp nýtt hugtak: kynþáttafjölhyggju. Gamla kynþáttahyggjan hafði byggt á líffræði og yfirburðum sem var óboðlegt eftir helförina. Kynþáttafjölhyggja gengur hins vegar út á að þótt menning þjóða kunni að vera jafngild þurfi að skilja ólíka menningarheima að. Með þessu tókst mönnum á borð við Jörg Haider í Austurríki að koma hræðsluáróðri í spariföt og ryðja brautina fyrir mýkri útgáfur af popúlistaflokkum um alla Evrópu – ferli sem hefur verið kallað „Haider-væðing stjórnmálanna“.

Hættan undir yfirborðinu

Þótt Vesturlönd hafi fagnað sigri lýðræðisins þegar Berlínarmúrinn féll árið 1989 sýnir sagan okkur að popúlisminn var þá þegar byrjaður að ná skriðþunga. Að sögn Eiríks voru þessi öfl þá þegar reiðubúin að springa út með fullum þunga í þeim miklu menningarátökum sem áttu eftir að einkenna nýja öld.

Fyrri þáttur Skuggavaldsins af tveimur um útskiptin miklu er kominn í hlaðvarpsveitur. Að tveimur vikum liðnum kafar Skuggavaldið svo ofan í Evrarabíu-kenningunaí samtímanum.