Hug­ljúft en stutt gaman

Samkvæmt leikskrá eru höfundarnir að minnsta kosti fjórir (Davíð Þór, Jónmundur, Unnsteinn og Þóra Karítas sem einnig leikstýrir) en einnig er tekið fram að Gréta Kristín Ómarsdóttir leikstjóri hafi tekið þátt í fyrri hluta handritsskrifa og þróun verksins. Þessum fimm höfundum tekst þó að búa til um klukkutíma langa sýningu – eins konar uppistands- eða frásagnarleikhús sem er ágætis afþreying með fallegum boðskap en ekkert sérlega áhugaverð sem leiksýning á stóra sviði Þjóðleikhússins.

Gæðablóð – Þjóðleikhúsið. Frumsýning 12. mars 2026.

Handrit: Davíð Þór Katrínarson, Jónmundur Grétarsson, Unnsteinn Manuel Stefánsson, Þóra Karítas Árnadóttir. Leikstjóri: Þóra Karítas Árnadóttir. Leikmynd og búningar: Ingibjörg Jara Sigurðardóttir. Leikarar: Davíð Þór, Jónmundur og Unnsteinn Manuel.

Fjölbreytileikinn fær sviðið

Gæðablóð er hluti af sýningum í Þjóðleikhúsinu þar sem „leikhúslistafólk með fjölbreyttan bakgrunn miðlar sögum sínum” (samkvæmt vef leikhússins). Hún er talin upp í hópi með verkunum Góðan daginn faggi, Á rauðu ljósi og Taktu flugið beibí - verk sem fjalla um samkynhneigð, hreyfihömlun og stress hjá konum. Gæðablóð fjallar hins vegar um líf þriggja karlmanna sem eru með dekkri húðlit en hinn „venjulegi“ Íslendingur, hvernig sú staðreynd hefur haft áhrif á og mótað líf þeirra, fordóma sem þeir hafa mætt og vandræðalegar uppákomur.

Jónmundur, Davíð og Unnsteinn deila ekki bara dekkri húðlit – þeir eiga það einnig sameiginlegt að hafa fengið leiklistarbakteríuna og hafa leikið í hinum ýmsu verkum síðustu ár, bæði í sjónvarpi og á sviði. Frásögn af því hvernig þeir væru alltaf kallaðir í sömu leikprufurnar (líklegast vegna húðlitsins) var nokkuð fyndin og ágætis áminning um hve einsleitur hinn íslenski leikaraheimur hefur verið. Lengi vel var ekki einn einasti litaður leikari sem útskrifaðist úr leikaranámi og maður þarf ekki að leita langt aftur í tímann til að finna dæmi um blackface í íslensku leikhúsi – sem er að sjálfsögðu óásættanlegt í dag.

Því miður er veruleikinn í íslensku leikhúsi hins vegar enn þá sá að litaðir leikarar virðast fastir í aukahlutverkum eða þá hlutverkum sem tengjast litarhætti þeirra á einhvern hátt – þó það sé auðvitað skref í rétta átt að litaðir leikarar sjást nú oftar á sviði. Saga Unnsteins Manuels um hversu mikil áhrif það hafði á hann að sjá Jónmund Grétarsson í frægu tónlistarmyndbandi úr Bugsy Malone þegar hann var krakki undirstrikaði mikilvægi þess að ungt fólk eigi fjölbreyttar fyrirmyndir.

Pólitísk rétthugsun

Eitt það áhugaverðasta við Gæðablóð er hvernig þeir þremenningar leika sér á hárfínni línu þess sem má og má ekki í listum. Ég er af þeirri kynslóð sem ólst upp við grín sem í dag telst ósmekklegt eða er hreinlega bannað. Skopstælingar á öðrum kynþáttum eða þjóðernum voru fastur liður í bíómyndum og þáttum - líkt og Grínverji Ladda eða sænski alkóhólistinn í Stellu í orlofi. Mér fannst þeir félagar djarfir að brjóta þessi tabú í Gæðablóði. Davíð Þór var til dæmis óborganlegur í hlutverki angólsks leigubílstjóra sem talaði með þykkum afrískum hreim – grín sem væri klárlega á grensunni ef leikarinn eða kringumstæðurnar væru aðrar.

Ekki allt grínið gekk samt upp. Mér fannst tímasetningin á bröndurunum um hárið á Davíð Oddssyni, svona kvöldið fyrir jarðarförina, ekki góð. Enda hlógu fáir í salnum. Flestir brandararnir hittu þó nokkuð vel í mark. Jónmundur býr yfir frábærum kómískum tímasetningum og átti gott móment þegar hann vitnaði í þjóðsöng KR-inga (Við erum svartir, við erum hvítir) og setti í nýtt samhengi. Þegar Davíð er beðinn um að breyta röddinni (eflaust til að vera svartari) í auglýsingaprufu og bregður fyrir sér norskum hreim var eitt fyndnasta atriði sýningarinnar.

Unnsteinn Manuel hefur vakið verðskuldaða athygli í vetur, til dæmis í sýningunni Íbúð 10b. Hann var límið sem hélt þessu saman – saga hans um mömmu sína sem var flutt frá Angóla til að vinna sem þerna í Lissabon í Portúgal var áhugaverðasta baksagan í verkinu og Unnsteinn hreif mann með sér í sögu sinni um uppruna og endurfundi við fjölskyldumeðlimi. Frásögn hans um öfuga fordóma þar sem vegfarandi blandar sér í gamnislag milli Unnsteins og pabba hans var bæði grátbrosleg og áhrifamikil.

Óspennandi leikhús

Vandinn við Gæðablóð liggur einna helst í sviðsetningunni. Mér fannst fátt í leikstjórninni (Þóra Karítas) spennandi eða áhugavert. Sýning leikhópsins Stertabenda (Skammarþríhyrningurinn) í Borgarleikhúsinu var til dæmis mun áhugaverðari þegar kom að sviðsetningunni og miðlum leikhússins – þar ögruðu leikararnir bæði sjálfum sér og áhorfendum og unnið var á skapandi hátt með rýmið. Gæðablóð er leikin fyrir framan mynd af íslenskum birkiskógi (Ingibjörg Jara sér um sviðsmynd) en það er ekki hægt að segja að töfrar leikhússins fái að njóta sín. Þetta er meira eins og einfalt uppistand eða tónleikar og gæti þannig séð verið á hvaða sviði sem er.

Það er svolítið eins og félagarnir í Gæðablóði trúi því að sjarminn þeirra, sönghæfileikar og brandarar séu nóg til að fylla upp í þennan klukkutíma en í raun finnst mér þetta ekta sýning sem hefði getað byrjað í Þjóðleikhúskjallaranum eða á minna sviði, fengið að þróast, taka breytingum og finna sinn tón – og endað þá á stóra sviðinu (ef aðsókn er mikil) líkt og einleikurinn Á rauðu ljósi sem notið hefur fádæma vinsælda.

Maður getur hins vegar ekki gagnrýnt þremenningana í Gæðablóð fyrir að nýta tækifærið til að segja sögu sína á stóra sviðinu. Það er ákvörðun Þjóðleikhússins. Mér finnst hins vegar alveg mega velta því fyrir sér af hverju Kassinn í Þjóðleikhúsinu er ekki nýttur meira. Þar voru oft fjórar til fimm frumsýningar á hverju leikári en í fyrra var það einungis Heim eftir Hrafnhildi Hagalín sem var frumsýnt í Kassanum og í ár Óresteia. Kassinn ætti að geta boðið upp á mun fleiri sýningar og hentar fullkomlega fyrir verk á borð við Gæðablóð.

Mikilvægur boðskapur

Svo því sé haldið til haga þá er klukkutíminn sem maður eyðir með þeim Unnsteini, Davíð og Jónmundi alls ekki leiðinlegur. Þeir hrífa mann með sér, sönglögin voru frábær og svo fannst mér skemmtilegt þegar þeir léku sér með væntingar áhorfenda í fyrri hlutanum og gerðu nett grín að þáttum á borð við Leitina að upprunanum. Jónmundur segist hafa fimm sinnum sagt nei við þáttinn í síma og gefur lítið fyrir þrýsting félaga sinna sem vilja að hann kaupi sér DNA-próf. Er eitthvað að því að vera bara fótboltastrákur úr Vesturbænum?

Sýningin þróast hins vegar í seinni hlutanum inn í þessa upprunaleit. Sögur Unnsteins og Davíðs voru vissulega áhugaverðar og fjölluðu í grunninn um þá mótsögn að tilheyra samfélagi en vera samt alltaf gestur. Ég var hins vegar ekki hrifinn af atriðum þar sem Unnsteinn talaði beint til áhorfenda um það hvernig við komum fram við innflytjendur. Það er aldrei góð tilfinning í leikhúsi að láta predika yfir sér og það hefði verið betra að halda þeim húmoríska og skemmtilega tóni sem var sleginn í upphafi sýningarinnar.

En kannski er eitt það hugrakkasta við sýninguna Gæðablóð ekki sú staðreynd að það séu þrír leikarar með dökkan húðlit á sviðinu heldur að það séu þrír karlmenn á fertugsaldri sem fá stóra sviðið í hendurnar til að tala um tilfinningar sínar, þrár og væntingar. Hér er heteró karlmönnum gefin rödd og þeir fá að leika listir sínar, syngja og dansa.

Niðurstaða

Gæðablóð er hugljúf og fyndin sýning með fallegan boðskap og mikilvægt innlegg í umræðu um fordóma. Möguleikar leikhússins og stóra sviðsins eru hins vegar illa nýttir. Þrátt fyrir fjölda handritshöfunda virkar þessi klukkutíma sýning á mann sem verk í vinnslu.