Sam­búðar­slit: Hægt að rukka fyrr­verandi maka um skatta­skuldir hins aðilans í mörg ár

Að vera gift eða ekki gift skiptir öllu máli þegar kemur að skilnaði para. Því réttindin eru gjörólík, málin sem geta komið upp geta verið erfið viðfangs og oft ekki hægt að leysa úr þeim nema með aðkomu dómstóla.

Ég veit að það er algjört turn off að taka samtal um peninga, skuldir og skipti þegar fólk er ástfangið og allt leikur í lyndi,“ 

segir Pétur Steinn en bætir við:

„Á Íslandi ríkir samt samningsfrelsi og því segi ég: Þótt það sé algjört turn off að ræða samkomulag um peninga og hvernig bregðast skuli við síðar ef kemur til sambúðarslita, þá mæli ég eindregið með því að pör taki þetta samtal.“

Í Áskorun fjöllum við um erfiðu málin en líka allt það jákvæða og góða sem getur byggt okkur upp eða hvatt aðra til dáða. Áskorun fjallar á mannlegan hátt um öll lífsins verkefni.

Pétur Steinn hefur í ýmsum málum frætt okkur um helstu lagalegu ákvæðin sem gott er fyrir okkur að vita í málum sem snerta okkur flest. Nú síðast ræddi Pétur Steinn við okkur um hjónaskilnað.

Það viðtal má sjá hér en í dag ætlum við að beina sjónunum að sambúðarslitum para í óvígðri sambúð.

Maki og maki ekki alltaf það sama

Í daglegu tali tölum við oft um að fólk sé maki þessa eða hins. Fæst okkar að velta fyrir okkur hvort viðkomandi sé þá giftur eða í sambúð; pör eru bara saman.

Maki og maki er hins vegar ekki alltaf það sama.

Að minnsta kosti ekki samkvæmt lögum og ef á reynir í kjölfar sambandsslita.

Samkvæmt hjúskaparlögum nær hugtakið maki eingöngu til þeirra sem eru gift. Það sem þetta þýðir er þá ekki aðeins það að helmingaskipti gilda um eignir, til dæmis fasteignir eða bíla, heldur þarf einnig að skoða hvar annars staðar orðið „maki“ kemur fyrir í lögum, þannig að það getur skipt pör máli.

Dæmi:

Við andlát þarf að skoða það hjá hverjum lífeyrissjóði fyrir sig hvort makalífeyrir sé greiddur til eftirlifandi maka sem var giftur og/eða í óvígðri sambúð en þetta getur verið mismunandi eftir lífeyrissjóðum.

Annað atriði sem fólk í sambúð þarf líka að huga að eru skattarnir.

Það geta verið ýmsar ástæður fyrir því að samsköttun sé æskileg fyrir pör í sambúð. Til dæmis barnabætur og fleira. 

Það sem fólk þarf hins vegar að átta sig á er að samsköttunin felur í sér ábyrgð sem nær til sex ára eftir sambúðarslit, hafi samsköttun verið til staðar.“

Dæmi:

Einstaklingur skuldar eina milljón króna til skattsins þegar sambúðarslit verða. Hann/hún greiðir ekki skuldina sem leiðir til þess að skatturinn skoðar hinn aðilann (fyrrverandi) sem á fasteign. Skatturinn gerir þá kröfu um að viðkomandi aðili (fyrrverandi) greiði upp skuldina.

„Skiptir þá engu máli hvort samningar hafi verið gerðir um það að skuldari ætti að greiða þessa skuld eða ekki. Skatturinn hefur þetta leyfi í sex ár og getur farið fram á fjárnám eða nauðungaruppboð á eignum ef skuldin er ekki greidd.“

Helmingaskipti eiga eingöngu við um skilnaði hjóna sem voru gift.

„Auðvitað getur par ákveðið að ganga frá skiptum í samræmi við það sem þau telja réttast, til dæmis þannig að annar aðilinn fái eignarhlut í samræmi við sitt framlag. En ef gagnaðili lítur svo á að til dæmis framlag hins aðilans hafi í raun bara samsvarað því að vera leiga er ekkert hægt að gera í því nema að leita til dómstóla.“

Sem þó er engin trygging fyrir því að fólk hljóti eitthvað fyrir sitt framlag í sambúð.

„Þau mál geta verið mjög erfið því þar þarf fólk að leggja fram sannanir um rétt sinn til eignarhlutar, sem gagnaðilinn og sá sem á eignina er ekki að samþykkja.“

Hið hverfula líf

Pétur Steinn hefur áður leitt okkur í gegnum helstu atriðin í erfðamálum.

Þegar kemur að sambúðarfólki gilda allt aðrar reglur en í kjölfar andláts maka í vígðri sambúð.

„Það getur verið ótrúlega stutt á milli skila lífs og dauða og þegar fólk er í sambúð er ekkert sem heitir til dæmis seta í óskiptu búi eftir andlát. Sú regla á eingöngu við ef fólk var gift.“

En ef viðkomandi hefur lagt til heimilisins í mörg ár, jafnvel til helminga?

„Það er hægt að leita til dómstóla og leggja fram sönnur um það að hafa lagt til heimilis og það er þá dómstóla að skera úr um það hvort viðkomandi teljist með því framlagi hafa öðlast einhvern eignarétt á til dæmis fasteign, sem skráð er á hinn aðilann. Þetta er samt flókið því þótt bankayfirlit séu orðin rafræn í dag sjáum við ekki gögn langt aftur í tímann og það eitt og sér að sækja gögn langt aftur í tímann getur verið heilmikil vinna,“ segir Pétur Steinn og bætir við:

Auðvitað getur sambúðarfólk gert erfðaskrá til að tryggja ákveðin réttindi eftirlifandi sambúðarmaka. Miðað við núgildandi reglur nær það svigrúm þó aðeins til 1/3 hluta eigna, sem þýðir að það er aldrei hægt að gera helmingaskipti í erfðaskrá eða með öðrum samningum; erfðalögin sem gilda fyrir lögerfingja eins og börn, foreldra eða systkini vega meira.“

Pétur Steinn segir stöðuna því geta verið mjög viðkvæma í kjölfar andláts. Ekki síst ef andlátið er mjög óvænt.

Dæmi:

Ungt par tekur saman og fer að búa í íbúð sem annar einstaklingurinn var þegar búinn að festa kaup á. Sá aðili á barn frá fyrra sambandi.

Árin líða, parið leggur saman til heimilisins; greiðslur lána, viðhalds, framfærslu og fleira. Barn bætist við og stefnan er að giftast fljótlega.

Óvænt slys setur strik í reikninginn þannig að sá sem upprunalega keypti íbúðina deyr. Lögerfingjar þess aðila eru börnin; eitt frá fyrra sambandi og eitt frá sambúð.

Sambúðarmakinn hefur engan rétt.

„Nema með því að reyna á málið fyrir dómstólum, sem er þá aðeins hægt ef viðkomandi getur sannað að framlag sitt hafi með sannarlegum hætti verið það mikið að eðlilegt skuli teljast að viðkomandi hafi eignast hlut í fasteign.“

Aðrar umræður og lausnir

Pétur Steinn segir að almennt gildi um lausamuni að fólk geti tekið með sér úr sambúð, það sem það kom með.

Dæmi:

Par tekur saman. Bæði leggja til sitt innbú þannig að úr verður heimilishald sem parið býr við í nokkur ár.

Við sambúðarslit getur hvort um sig tekið þá lausamuni með sér sem það kom með í upphafi.

Oft eru málin þó flóknari en svo. Ekki aðeins að erfitt sé að semja um hluti eða ræða hver á hvað þegar illindi eru kannski sem mest eða staðan viðkvæmust, heldur þekkist fjárhagslegt ofbeldi líka í sumum samböndum.

Getur gerandi í ofbeldissambandi meinað hinum aðilanum að taka hluti úr íbúð eða innbúi, sem hann kom með?

„Nei,“ svarar Pétur Steinn.

„Að vera gerandi í ofbeldi gefur þér aldrei lagalegan rétt til að láta þá hegðun bitna á öðrum. Ef þú komst með eitthvað inn í samband, hefur þú alltaf leyfi til að taka það með þér við sambandsslit.“

Erfiðara gæti hins vegar verið að ræða um þá lausamuni sem keyptir hafa verið sameiginlega á meðan á sambúð stóð.

Þú nefndir áðan að á Íslandi væri samningafrelsi; getur sambúðarfólk gert með sér samninga fyrir fram um hvernig beri að skipta upp eignum?

Já, mér finnst mikilvægt að pör setji niður á blað hvað þau eru að hugsa. Til dæmis varðandi fasteign eða viðhald hennar, hvernig það metur það að báðir aðilar séu að greiða af húsnæðislánum eða annar aðilinn sé að létta á greiðslubyrði vegna áhvílandi skulda og svo framvegis,“ 

segir Pétur Steinn og bætir við:

„Í raun er þetta ekkert ósvipað og gert er þegar fyrirtæki er stofnað því þá þarf að útbúa hluthafasamkomulag. Sem er þá samkomulag sem hægt er að styðjast við síðar ef þarf.“

Pétur Steinn segir samninga sem fólk gerir vera bindandi en þá sé hægt að gera á hvaða hátt sem fólk kýs.

„Svona samninga getur fólk líka gert með ákveðinn tíma í huga. Til dæmis að eitthvað gildi í þrjú til fimm ár en breytist svo og svo framvegis,“ segir Pétur Steinn og bætir við:

Skýrustu leikreglurnar eru hins vegar alltaf helmingaskipti giftra hjóna.

„Ég veit að sumum finnst óréttlátt að það sé nánast verið að skikka fólk til að fara til sýslumanns og gifta sig, bara til þess að geta tryggt skipti við sambúðarslit eða andlát maka. Ég er þessu hins vegar ekki sammála,“ segir Pétur Steinn og útskýrir:

„Hjúskaparlögin endurspegla ákveðnar leikreglur sem við höfum sett okkur til að tryggja ákveðin réttindi og fleira. Rétt eins og við höfum ákveðið að rautt ljós þýðir stöðvunarskylda. Það er því ekki verið að skikka neinn til að gera neitt umfram það sem eðlilegt er í öðru. Við erum einfaldlega með hjúskaparlög og regluverk sem leikreglur til að styðjast við þegar þarf.“